Hoop is een morele plicht: waar vestigen wij christenen onze hoop op?

Verdieping 29 november 2024 6 minuten Dr. Henk Dijkgraaf
geschonden wereld

In zijn laatste boek, geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog, riep historicus Johan Huizinga de vraag op of onze beschaving nog te redden valt. Veel vertrouwen leek hij er niet in te hebben.

Drie maanden, van augustus tot oktober 1942, zat de beroemde Nederlandse historicus Johan Huizinga vast in het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel, samen met acht andere Leidse hoogleraren. Met regelmaat had hij gewaarschuwd tegen de ideologie van het nazisme maar vanwege zijn gezondheid en gevorderde leeftijd werd hij vervroegd vrijgelaten. De bezetter stond hem niet toe terug te keren naar Leiden. Hij trok zich terug in het buitenhuis van zijn collega Cleveringa, de man die in november 1940 zijn befaamde protestrede hield tegen de zogeheten ariërverklaring. In december 1942 besloot hij een boek te wijden aan de kansen op het herstel van de beschaving, die in ‘de bitterste van alle eeuwen’ door ‘catastrofale vernietiging’ bedreigd werd. In september 1943 had hij het manuscript klaar maar als boek zou het pas na de oorlog worden uitgegeven onder de titel Geschonden wereld. Huizinga zelf maakte de publicatie van zijn laatste pennenvrucht niet meer mee. Hij overleed op 1 februari 1945.

Cultuurpessimist
Huizinga was een cultuurpessimist. Beroemd zijn de openingszinnen van zijn werk In de schaduwen van morgen (1935): ‘Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het.’ Hij schreef deze zinnen tegen de achtergrond van het nationaalsocialisme in Duitsland, het fascisme in Italië en het communisme in Rusland. Aanvankelijk had Huizinga zich afzijdig gehouden van het publieke debat. Maar in 1933, tijdens een congres in Leiden, ontzegde hij een Duitse deelnemer de toegang tot de universiteit om dat deze zich antisemitisch had uitgelaten. Vanaf die tijd liet hij zich in woord en geschrift kritisch uit over de politieke en culturele ontwikkelingen in Europa.

In Geschonden wereld richt Huizinga zich op de vraag of onze beschaving überhaupt nog wel te redden is. Na een beschouwing over het belang van cultuur en een overzicht van de geschiedenis – lees: het verval – van de West-Europese beschaving, wijdt hij zich in het laatste hoofdstuk aan de ‘kansen op herstel’. ‘Wanhopen willen wij niet’, schrijft Huizinga maar bladzijde na bladzijde valt op hoe hij zich in allerlei bochten wringt om de hoop niet op te geven. Het maakt het lezen van dit hoofdstuk tot een bijkans pijnlijke ervaring. Ik geef een paar voorbeelden.

Bezieling
Huizinga betreurt ‘een zeer algemeen verbreid gebrek aan vaste doelstelling in het persoonlijk leven, een tekort aan positieve gerichtheid (…). Het neemt de trekken aan van een gebrek aan welbepaalden lust tot arbeid, van een desoriënteering in het gegeven milieu, een gemis aan solide waardeschatting van goederen en idealen.’ Naast dit gebrek aan wat wij tegenwoordig zouden noemen commitment, stelt Huizinga het gebrek aan vertrouwen tussen staten aan de orde. ‘Zonder onderling vertrouwen kan geen enkele gemeenschap, hetzij van kleinen of grooten omvang, van politieken of van economischen aard, ook maar een oogenblik bestaan.’

De basis van vertrouwen ligt echter niet in de natuur – daar is het, in de woorden van Bram van de Beek: eten of gegeten worden – maar in de ethiek. Het gaat om gezamenlijke erkenning van het algemeen belang en wederzijdse erkenning van wat recht en billijk is. In dit verband gebruikt Huizinga een woord dat voor hem de kern van de zaak raakt: bezieling. Indrukwekkend is hoe hij dit belang van bezieling verwoordt: ‘Het louter aardsche is hier ter genezing niet genoeg. De nieuwe bezieling, die de menschheid noodig heeft, zal enkel gevonden worden in de sferen, waar de barmhartigheid de waarheid tegemoet komt en de gerechtigheid den vrede kust.’ Deze sferen van ‘genade en verlossing’ veronderstellen echter een bewustzijn van de metafysische achtergrond van ons bestaan. Metafysica is een term uit de filosofie die gaat over datgene wat achter de zichtbare werkelijkheid schuilgaat, over de laatste grondslagen van ons bestaan. De laatste grond van onze werkelijkheid is God Zelf.

Dat roept onvermijdelijk de vraag op of een herleving van het christelijk geloof nog wel te verwachten is: ‘Acht men waarlijk den tijd aanstaande, dat de menschen van gemiddeld geestelijk kaliber weer gaan leven in en uit de voorstellingen van kruisdood, opstanding, uitverkiezing en oordeel?’ Huizinga is er duidelijk niet gerust op. ‘De moderne menschheid in Europa en Amerika is als geheel op verwerven en op genieten gericht. Een steeds toegenomen deel is weggezakt in een vulgariteit en alledaagschheid, die door het behooren tot eenig kerkgeloof niet wordt opgeheven.’

Klassieke deugden?
Nog geeft Huizinga de moed niet op: ‘Zou het dan niet mogelijk zijn, althans de denkbaarheid zoo niet waarschijnlijkheid van zekere verbetering aannemelijk te maken, door den blik iets minder hoog te richten?’ Hij vraagt zich af of in plaats van de theologische deugden van geloof, hoop en liefde niet ten minste de klassieke deugden van rechtvaardigheid, verstandigheid, matigheid en moed ons kunnen redden. Hoewel Huizinga er blijk van geeft een hoge pet op te hebben van deze klassieke deugden, niet in het minst omdat christelijke theologen ze in hun ethiek hadden verwerkt, moet hij constateren dat ze in de moderne tijd ‘versmading’ ten deel vallen.

Over de toestand van onderwijs, kunst en cultuur heeft Huizinga ook niks positiefs te melden. De versimpeling van het leerplan, film, radio en reclame-uitingen hebben het type van de ‘half-beschaafde’ opgeleverd die de ‘aartsvijand van de persoonlijkheid’ is.

Individualisme
In 1994 hield toenmalig D66-leider Hans van Mierlo tijdens de verkiezingscampagne die de opmaat zou blijken te zijn tot het eerste paarse kabinet een lezing op wat toen nog heette de Katholieke Universiteit Nijmegen. Als student woonde ik die bijeenkomst bij en hoorde Van Mierlo de volgende definitie geven van het begrip ‘individualisme’: ‘het doelbewust doorsnijden van alle banden met zogenaamde hogere machten’. Ik herinner me nog levendig de schok die ik ervoer toen ik deze woorden hoorde. Achteraf gezien was het natuurlijk slechts een radicalisering van de ontwikkeling die Huizinga schetst van de breuk tussen metafysica en ethiek, een ontwikkeling die al met de Verlichting was ingezet.

Anno 2024 kunnen we alleen maar constateren dat het pessimisme van Huizinga wortelde in een realistische kijk op de toestand van de wereld. De secularisatie is sinds de Tweede Wereldoorlog pas echt zichtbaar geworden. Alleen al in de afgelopen tien jaar is het aantal ‘geregistreerden’ van de Protestantse Kerk gekrompen met zo’n 30 procent van 2.026.000 naar 1.430.000. Het gemiddelde jaarlijkse verlies is 60.000. Als deze trend zich doorzet, bestaat de PKN over 25 jaar niet meer! Heel verrassend is het eigenlijk niet: noties van genade en verlossing, die voor Huizinga de kern van het christelijk geloof uitmaken, klinken van de meeste kansels slechts in horizontale zin: je kunt altijd weer een nieuw begin maken.

Ethiek steunt allang niet meer op de geopenbaarde wil van God en op de scheppingsorde maar heeft de vorm aangenomen van afspraken over goed en kwaad van al te feilbare mensen. Sinds met de openstelling van het huwelijk voor partners van hetzelfde geslacht op 1 april 2001 de klassieke definitie van het huwelijk te grabbel is gegooid, staan alle sluizen wagenwijd open. We beleven nu de gekte van LHBTI en polyamorie (liefdesrelaties met meerdere personen tegelijk) en het is wachten op de legalisering van polygamie. Over twintig jaar trouwen er vast mensen met dieren.

Het onderlinge vertrouwen, waar Huizinga op hamert als bindmiddel van de samenleving, is inmiddels verder weg dan ooit. Polarisatie, complottheorieën en nepnieuws domineren het publieke domein. Het onderwijs levert dezer dagen jaarlijks een derde van de leerlingenpopulatie af als praktisch-analfabeten. Klaagt Huizinga in 1943 nog over de moraal-ondermijnende invloed van film en radio, tegenwoordig worden we via een veelvoud van media vergiftigd door banaliteit en platvloersheid.

Christelijke hoop
‘Wanhopen willen wij niet.’ Hoop is een morele plicht, wordt soms gezegd, en misschien is dat wel zo. De vraag is dan wel waar we onze hoop op vestigen. Voor Paulus was dat geen vraag, blijkt in Kolossenzen 2:12-15.

Gedoopt zijn in Christus betekent delen in de weldaden van Zijn dood en opstanding. Het gaat daarbij om de eenheid van de christen met Christus. Wij zijn met Hem begraven in Zijn dood. Door de kracht waarmee Christus werd opgewekt uit de dood, zijn wij met Hem uit de dood opgewekt. De doop in Christus brengt niet alleen vergeving van al onze zonden met zich mee, maar ook bevrijding van alle machten van het kwaad.

Alle machten en krachten die zich in toenemende mate laten gelden naarmate de finale ontknoping van het Koninkrijk van God nadert, zijn al overwonnen. Menselijk gezien is pessimisme ten opzichte van de wereld alleszins gerechtvaardigd. The world is on its way out. Laat ons echter niet versagen: ‘In deze wereld zult u verdrukking hebben, maar heb goede moed: Ik heb de wereld overwonnen.’ (Joh.16:33)

Dr. Henk Dijkgraaf is hoofdredacteur van De Waarheidsvriend. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 53). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

ChristenvervolgingDuurzaamheidGeloofszekerheidIsraëlOpvoeden

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

kamp
Nieuws

Twee voorgangers gewond bij aanval op kerkdienst in vluchtelingenkamp Zuid-Soedan

Islamitische vluchtelingen uit Soedan hebben zondag 15 november een kerkdienst in het Zuid-Soedanese vluchtelingenkamp Gorom aangevallen, zeggen de getroffen voorgangers tegen Morning Star News. Twee voorgangers en verschillende gemeenteleden raakten...

Red Light District Amsterdam
Nieuws

SGP en ChristenUnie willen structureel geld voor vrouwen die uit prostitutie willen stappen

De SGP en ChristenUnie willen dat er structureel geld beschikbaar komt voor vrouwen die uit de prostitutie willen stappen. De partijen hebben daarvoor samen een amendement ingediend bij de begroting van Justitie en Veiligheid. Ook wil...

Pakistan
Nieuws

Als tiener opgepakt voor godslastering, negen jaar later dreigt nog altijd de strop

Hij was zestien toen hij werd opgepakt wegens godslastering. Inmiddels zit de Pakistaanse christen Shahzad Masih al ruim negen jaar gevangen en hangt hem de doodstraf boven het hoofd. Zijn advocaten vragen opnieuw om ingrijpen: het hoger beroep tegen...

Duitsland
Nieuws

Duitse vreemdelingendienst breekt kerkelijk gebouw open om vrouw uit kerkasiel te halen

In het Duitse Bremerhaven hebben medewerkers van de vreemdelingendienst woensdagmorgen een deur van een kerkelijk gebouw laten openbreken om een 62-jarige Syrische vrouw uit kerkasiel te halen. De vrouw moest naar Polen worden overgebracht, maar werd...

Oud-president George W. Bush
Nieuws

George Bush steunt vertrek gemeente uit methodistenkerk en krijgt lof

De Amerikaanse evangelist Franklin Graham prijst oud-president George W. Bush vanwege zijn steun voor het vertrek van een kerkelijke gemeente uit de United Methodist Church. Dat meldt Baptist News Global. Volgens Graham is de kerk daarmee 'trouw...

Europees Parlement
Nieuws

Ruim miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen aangeboden aan Europarlementariërs

Een petitie met meer dan een miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen in Afrika is woensdag aangeboden aan Europarlementariërs in Brussel. Onder de ontvangers was SGP’er Bert-Jan Ruissen. De oproep van Open Doors vraagt om bescherming,...

Brooke Rollins
Nieuws

Rechter tikt Amerikaanse minister op de vingers: geen e-mails over Jezus naar personeel

De Amerikaanse landbouwminister Brooke Rollins mag haar medewerkers niet langer via officiële kanalen religieuze boodschappen sturen. Dat heeft een federale rechter donderdag bepaald, meldt Politico. De minister stuurde eerder kerst- en paasmails...

Taybeh
Nieuws

Priester waarschuwt voor vertrek christenen uit Westelijke Jordaanoever door kolonistengeweld

De Palestijnse priester Bashar Fawadleh vreest dat het christelijke leven op de Westelijke Jordaanoever langzaam verdwijnt. Door aanhoudend geweld van Israëlische kolonisten en toenemende onveiligheid verlaten steeds meer christelijke families hun...

Meerartikelen

Kerkgebouw
Nieuws

Protestantse Kerk verwacht kwart minder kerkgebouwen binnen tien jaar

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) staat voor ingrijpende keuzes over de toekomst van haar kerkgebouwen. Naar verwachting zal over tien jaar een kwart van de kerkgebouwen verdwenen zijn. Een landelijke projectgroep werkt daarom aan een...

Slachtoffer van misbruik
Nieuws

Twee arrestaties bij politieonderzoek naar seksueel misbruik in Presbyteriaanse Kerk Ierland

Bij een politieonderzoek naar seksueel misbruik binnen de Presbyterian Church in Ireland (PCI) hebben zich inmiddels 168 mensen gemeld. Ook zijn twee verdachten aangehouden. Dat meldt de BBC. Het onderzoek startte een jaar geleden, nadat er binnen de...

begrafenis
Persbericht

Verandert de reformatorische begrafenis? Biblebelt-bijeenkomst bespreekt opvallende ontwikkeling

Binnen bevindelijk-gereformeerde kringen staat bij een begrafenis van oudsher niet de overledene centraal, maar de ernst van de dood en de oproep tot bekering. Toch lijken persoonlijke wensen en herinneringen aan de overledene steeds vaker een plaats...

Hour of Power
Nieuws

Strafrechtadvocaat Willem Jan Ausma te gast bij Hour of Power

Een zeer gevreesde strafrechtadvocaat, die criminelen verdedigde tot de laatste snik toe. Willem Jan Ausma veranderde echter. Wat is voor hem Bijbelse rechtvaardigheid? "Ook als mensen vreselijke dingen hebben gedaan, kunnen ze verder met hun leven."...

Berg
Nieuws

SGP-wethouder Wouter van den Berg voorgedragen als burgemeester van Reimerswaal

Wouter van den Berg (40) is voorgedragen als nieuwe burgemeester van Reimerswaal. De gemeenteraad koos donderdagavond tijdens een besloten vergadering voor de SGP-wethouder uit Houten. Als de benoemingsprocedure volgens planning verloopt, wordt hij...

Brink
Nieuws

Minister Van den Brink wil snelrecht inzetten tegen religieus geweld in azc’s

Minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie wil de bestaande mogelijkheden voor snelrecht gebruiken bij religieus geweld in de asielopvang. Ook steunt hij betere kennis van religie bij COA-medewerkers. Dat zei hij donderdag tijdens het...

Christian Verwoerd
Video

Christian Verwoerd schrijft zegenlied voor gezin dat naar Israël vertrekt

Hoe wens je vrienden Gods zegen toe wanneer zij met hun gezin naar Israël verhuizen om daar hun geloof in de praktijk te brengen? Zanger Christian Verwoerd besloot er een lied voor te schrijven. Speciaal voor de uitzenddienst van Gert en Janine van...

Eunice van Zomeren en Tobias Cinjee
Interview

Auteurs over de toekomst van christelijke zorg: "De zorg is eigenlijk 'gekaapt' van de kerk"

Veel Nederlandse ziekenhuizen en zorginstellingen hebben christelijke wortels. Maar wat betekent die identiteit nog in een tijd van secularisatie, personeelstekorten en toenemende werkdruk? In het boek Blijvend Bezield onderzoeken Eunice van...

Gerrit Jan en Shannon Dekker
Column

Een gemeente kan zich familie noemen, maar functioneren als een personeelsbestand

Na 28 jaar actief gemeenteleven gingen Gerrit Jan en Shannon Dekker op zoek naar een eenvoudigere vorm van kerk-zijn. Minder nadruk op programma's en structuren, meer ruimte voor gemeenschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Maar hun onderzoek...

Reinier Blijleven
Persbericht

Compassion Nederland krijgt nieuwe COO: Reinier Blijleven volgt Wietse Kooistra op

Per 1 december 2026 treedt Reinier Blijleven toe tot het leiderschapsteam van Compassion Nederland als Chief Operating Officer (COO). Hij volgt Wietse Kooistra op die per 1 januari 2027, na tien jaar, afscheid neemt van de christelijke...

André Flach
Nieuws

SGP-Kamerlid André Flach: "Islam eist steeds meer publieke ruimte op"

Volgens SGP-Kamerlid André Flach eist de islam steeds meer publieke ruimte op in Nederland. Dat stelde de christenpoliticus maandag tijdens een debat over integratie in de Tweede Kamer. Hij wees daarbij op de versterkte islamitische gebedsoproep in...

Krakau
Nieuws

Schutter van Krakau krijgt mogelijk kerkelijke begrafenis: 'Hij was gedoopt'

De 24-jarige Michał Oksiński, die begin november negen mensen doodschoot in Krakau, krijgt mogelijk een kerkelijke begrafenis. Priester en hoogleraar ethiek Andrzej Kobyliński vindt dat de kerk de overleden schutter niet mag uitsluiten. Volgens de...