Hoop is een morele plicht: waar vestigen wij christenen onze hoop op?

Verdieping 29 november 2024 6 minuten Dr. Henk Dijkgraaf
geschonden wereld

In zijn laatste boek, geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog, riep historicus Johan Huizinga de vraag op of onze beschaving nog te redden valt. Veel vertrouwen leek hij er niet in te hebben.

Drie maanden, van augustus tot oktober 1942, zat de beroemde Nederlandse historicus Johan Huizinga vast in het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel, samen met acht andere Leidse hoogleraren. Met regelmaat had hij gewaarschuwd tegen de ideologie van het nazisme maar vanwege zijn gezondheid en gevorderde leeftijd werd hij vervroegd vrijgelaten. De bezetter stond hem niet toe terug te keren naar Leiden. Hij trok zich terug in het buitenhuis van zijn collega Cleveringa, de man die in november 1940 zijn befaamde protestrede hield tegen de zogeheten ariërverklaring. In december 1942 besloot hij een boek te wijden aan de kansen op het herstel van de beschaving, die in ‘de bitterste van alle eeuwen’ door ‘catastrofale vernietiging’ bedreigd werd. In september 1943 had hij het manuscript klaar maar als boek zou het pas na de oorlog worden uitgegeven onder de titel Geschonden wereld. Huizinga zelf maakte de publicatie van zijn laatste pennenvrucht niet meer mee. Hij overleed op 1 februari 1945.

Cultuurpessimist
Huizinga was een cultuurpessimist. Beroemd zijn de openingszinnen van zijn werk In de schaduwen van morgen (1935): ‘Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het.’ Hij schreef deze zinnen tegen de achtergrond van het nationaalsocialisme in Duitsland, het fascisme in Italië en het communisme in Rusland. Aanvankelijk had Huizinga zich afzijdig gehouden van het publieke debat. Maar in 1933, tijdens een congres in Leiden, ontzegde hij een Duitse deelnemer de toegang tot de universiteit om dat deze zich antisemitisch had uitgelaten. Vanaf die tijd liet hij zich in woord en geschrift kritisch uit over de politieke en culturele ontwikkelingen in Europa.

In Geschonden wereld richt Huizinga zich op de vraag of onze beschaving überhaupt nog wel te redden is. Na een beschouwing over het belang van cultuur en een overzicht van de geschiedenis – lees: het verval – van de West-Europese beschaving, wijdt hij zich in het laatste hoofdstuk aan de ‘kansen op herstel’. ‘Wanhopen willen wij niet’, schrijft Huizinga maar bladzijde na bladzijde valt op hoe hij zich in allerlei bochten wringt om de hoop niet op te geven. Het maakt het lezen van dit hoofdstuk tot een bijkans pijnlijke ervaring. Ik geef een paar voorbeelden.

Bezieling
Huizinga betreurt ‘een zeer algemeen verbreid gebrek aan vaste doelstelling in het persoonlijk leven, een tekort aan positieve gerichtheid (…). Het neemt de trekken aan van een gebrek aan welbepaalden lust tot arbeid, van een desoriënteering in het gegeven milieu, een gemis aan solide waardeschatting van goederen en idealen.’ Naast dit gebrek aan wat wij tegenwoordig zouden noemen commitment, stelt Huizinga het gebrek aan vertrouwen tussen staten aan de orde. ‘Zonder onderling vertrouwen kan geen enkele gemeenschap, hetzij van kleinen of grooten omvang, van politieken of van economischen aard, ook maar een oogenblik bestaan.’

De basis van vertrouwen ligt echter niet in de natuur – daar is het, in de woorden van Bram van de Beek: eten of gegeten worden – maar in de ethiek. Het gaat om gezamenlijke erkenning van het algemeen belang en wederzijdse erkenning van wat recht en billijk is. In dit verband gebruikt Huizinga een woord dat voor hem de kern van de zaak raakt: bezieling. Indrukwekkend is hoe hij dit belang van bezieling verwoordt: ‘Het louter aardsche is hier ter genezing niet genoeg. De nieuwe bezieling, die de menschheid noodig heeft, zal enkel gevonden worden in de sferen, waar de barmhartigheid de waarheid tegemoet komt en de gerechtigheid den vrede kust.’ Deze sferen van ‘genade en verlossing’ veronderstellen echter een bewustzijn van de metafysische achtergrond van ons bestaan. Metafysica is een term uit de filosofie die gaat over datgene wat achter de zichtbare werkelijkheid schuilgaat, over de laatste grondslagen van ons bestaan. De laatste grond van onze werkelijkheid is God Zelf.

Dat roept onvermijdelijk de vraag op of een herleving van het christelijk geloof nog wel te verwachten is: ‘Acht men waarlijk den tijd aanstaande, dat de menschen van gemiddeld geestelijk kaliber weer gaan leven in en uit de voorstellingen van kruisdood, opstanding, uitverkiezing en oordeel?’ Huizinga is er duidelijk niet gerust op. ‘De moderne menschheid in Europa en Amerika is als geheel op verwerven en op genieten gericht. Een steeds toegenomen deel is weggezakt in een vulgariteit en alledaagschheid, die door het behooren tot eenig kerkgeloof niet wordt opgeheven.’

Klassieke deugden?
Nog geeft Huizinga de moed niet op: ‘Zou het dan niet mogelijk zijn, althans de denkbaarheid zoo niet waarschijnlijkheid van zekere verbetering aannemelijk te maken, door den blik iets minder hoog te richten?’ Hij vraagt zich af of in plaats van de theologische deugden van geloof, hoop en liefde niet ten minste de klassieke deugden van rechtvaardigheid, verstandigheid, matigheid en moed ons kunnen redden. Hoewel Huizinga er blijk van geeft een hoge pet op te hebben van deze klassieke deugden, niet in het minst omdat christelijke theologen ze in hun ethiek hadden verwerkt, moet hij constateren dat ze in de moderne tijd ‘versmading’ ten deel vallen.

Over de toestand van onderwijs, kunst en cultuur heeft Huizinga ook niks positiefs te melden. De versimpeling van het leerplan, film, radio en reclame-uitingen hebben het type van de ‘half-beschaafde’ opgeleverd die de ‘aartsvijand van de persoonlijkheid’ is.

Individualisme
In 1994 hield toenmalig D66-leider Hans van Mierlo tijdens de verkiezingscampagne die de opmaat zou blijken te zijn tot het eerste paarse kabinet een lezing op wat toen nog heette de Katholieke Universiteit Nijmegen. Als student woonde ik die bijeenkomst bij en hoorde Van Mierlo de volgende definitie geven van het begrip ‘individualisme’: ‘het doelbewust doorsnijden van alle banden met zogenaamde hogere machten’. Ik herinner me nog levendig de schok die ik ervoer toen ik deze woorden hoorde. Achteraf gezien was het natuurlijk slechts een radicalisering van de ontwikkeling die Huizinga schetst van de breuk tussen metafysica en ethiek, een ontwikkeling die al met de Verlichting was ingezet.

Anno 2024 kunnen we alleen maar constateren dat het pessimisme van Huizinga wortelde in een realistische kijk op de toestand van de wereld. De secularisatie is sinds de Tweede Wereldoorlog pas echt zichtbaar geworden. Alleen al in de afgelopen tien jaar is het aantal ‘geregistreerden’ van de Protestantse Kerk gekrompen met zo’n 30 procent van 2.026.000 naar 1.430.000. Het gemiddelde jaarlijkse verlies is 60.000. Als deze trend zich doorzet, bestaat de PKN over 25 jaar niet meer! Heel verrassend is het eigenlijk niet: noties van genade en verlossing, die voor Huizinga de kern van het christelijk geloof uitmaken, klinken van de meeste kansels slechts in horizontale zin: je kunt altijd weer een nieuw begin maken.

Ethiek steunt allang niet meer op de geopenbaarde wil van God en op de scheppingsorde maar heeft de vorm aangenomen van afspraken over goed en kwaad van al te feilbare mensen. Sinds met de openstelling van het huwelijk voor partners van hetzelfde geslacht op 1 april 2001 de klassieke definitie van het huwelijk te grabbel is gegooid, staan alle sluizen wagenwijd open. We beleven nu de gekte van LHBTI en polyamorie (liefdesrelaties met meerdere personen tegelijk) en het is wachten op de legalisering van polygamie. Over twintig jaar trouwen er vast mensen met dieren.

Het onderlinge vertrouwen, waar Huizinga op hamert als bindmiddel van de samenleving, is inmiddels verder weg dan ooit. Polarisatie, complottheorieën en nepnieuws domineren het publieke domein. Het onderwijs levert dezer dagen jaarlijks een derde van de leerlingenpopulatie af als praktisch-analfabeten. Klaagt Huizinga in 1943 nog over de moraal-ondermijnende invloed van film en radio, tegenwoordig worden we via een veelvoud van media vergiftigd door banaliteit en platvloersheid.

Christelijke hoop
‘Wanhopen willen wij niet.’ Hoop is een morele plicht, wordt soms gezegd, en misschien is dat wel zo. De vraag is dan wel waar we onze hoop op vestigen. Voor Paulus was dat geen vraag, blijkt in Kolossenzen 2:12-15.

Gedoopt zijn in Christus betekent delen in de weldaden van Zijn dood en opstanding. Het gaat daarbij om de eenheid van de christen met Christus. Wij zijn met Hem begraven in Zijn dood. Door de kracht waarmee Christus werd opgewekt uit de dood, zijn wij met Hem uit de dood opgewekt. De doop in Christus brengt niet alleen vergeving van al onze zonden met zich mee, maar ook bevrijding van alle machten van het kwaad.

Alle machten en krachten die zich in toenemende mate laten gelden naarmate de finale ontknoping van het Koninkrijk van God nadert, zijn al overwonnen. Menselijk gezien is pessimisme ten opzichte van de wereld alleszins gerechtvaardigd. The world is on its way out. Laat ons echter niet versagen: ‘In deze wereld zult u verdrukking hebben, maar heb goede moed: Ik heb de wereld overwonnen.’ (Joh.16:33)

Dr. Henk Dijkgraaf is hoofdredacteur van De Waarheidsvriend. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 53). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

ChristenvervolgingIsraëlOpvoedenGeloofszekerheidDuurzaamheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

NPV - Zorg voor het Leven
Nieuws

NPV overhandigt ruim 79.000 handtekeningen aan Tweede Kamer tegen late abortussen

De NPV - Zorg voor het Leven heeft vandaag ruim 79.000 handtekeningen overhandigd aan de Tweede Kamer. Met de petitie roept de organisatie de politiek op om abortussen bij gezonde ongeboren kinderen tussen de 22 en 24 weken zwangerschap in...

Ds. B. D. Bouman
Nieuws

Hersteld hervormde gemeente Stolwijk brengt beroep uit op ds. B. D. Bouman

De hersteld hervormde gemeente te Stolwijk heeft een beroep uitgebracht op ds. B. D. Bouman (foto). De predikant moet in de Zuid-Hollandse plaats ds. W. van Klinken opvolgen. Laatstgenoemde predikant vertrok in augustus 2022 naar Andelst-Zetten. Ruim...

Issa Thaljieh
Nieuws

VS weigeren Palestijnse priester visum te verlenen

De Amerikaanse regering heeft een visum geweigerd aan Issa Thaljieh, een Palestijnse priester die werkzaam is in de Geboortekerk in Bethlehem. De geestelijke wilde in Washington aandacht vragen voor de moeilijke omstandigheden waaronder Palestijnse...

India
Nieuws

Zes vermoorde christenen in India na maanden wachten begraven

Zes christelijke mannen die in mei werden ontvoerd en vermoord in de Indiase deelstaat Manipur, zijn maandag 16 november begraven. Hun lichamen lagen vijf maanden in een mortuarium. Nabestaanden weigerden hen te begraven zolang de autoriteiten...

Bert-Jan Ruissen
Nieuws

SGP'er Bert-Jan Ruissen tweede op ranglijst meest actieve Europarlementariërs

SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen staat in de nieuwste ranking van meest actieve Europarlementariërs op plek 2 van de 720. Dat meldt de SGP op sociale media. Ruissen, die sinds 2019 in het Europees Parlement zit, maakt zich onder meer sterk...

CGK-synode
Nieuws

CGK-synode Hoogeveen bespreekt toekomst kerkverband: ook convenant met Rijnsburg op tafel

De generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) gaat van 8 tot en met 11 december uitgebreid spreken over de toekomst van het verdeelde kerkverband. Daarbij komt ook de vraag aan de orde of een convenant mogelijk is met de gemeenten...

Charles
Nieuws

Koning Charles over christelijk geloof: “Het kompas dat al mijn handelen als vorst leidt”

Het christelijke geloof geeft richting aan het koningschap van Charles III. Dat zei de Britse vorst dinsdag bij de opening van de nieuwe General Synode van de Church of England. In Church House in Londen sprak hij over een geloof dat gedurende zijn...

Matt Chandler
Nieuws

Predikant zag dochter jaren afdwalen van God: 'Ik kan haar niet van Jezus laten houden'

De Amerikaanse predikant Matt Chandler heeft openhartig verteld over de acht jaar waarin zijn dochter Audrey zich afkeerde van het christelijk geloof en in opstand kwam tegen haar ouders. De voorganger van The Village Church in Texas noemt die...

Meerartikelen

Paul Coakley
Nieuws

Amerikaanse aartsbisschop waarschuwt eigen kerk voor politieke verdeeldheid

De politieke strijd tussen Republikeinen en Democraten mag de Amerikaanse Rooms-Katholieke Kerk niet verdelen. Daarvoor waarschuwt aartsbisschop Paul Coakley, voorzitter van de Amerikaanse bisschoppenconferentie. Tijdens een bijeenkomst van...

Doug Wilson
Nieuws

Gereformeerde predikant preekt opnieuw in Pentagon: 'Geen hoop voor Amerika buiten Jezus'

De gereformeerde predikant Doug Wilson heeft gisteren op uitnodiging van Pete Hegseth, de Amerikaanse minister van Defensie, opnieuw in het Pentagon gepreekt. Tijdens de maandelijkse kerkdienst stelde Wilson dat Amerika alleen hoop heeft door het...

John en Carla Offutt
Nieuws

Predikant en vrouw doodgereden na bruiloft kleinzoon; familie vergeeft bestuurster

Een Amerikaanse predikant en zijn vrouw zijn zaterdag om het leven gekomen bij een verkeersongeval, kort nadat de predikant het huwelijk van zijn kleinzoon had ingezegend. John en Carla Offutt (beiden 74) werden aangereden toen ze op weg waren naar...

Homokoppel
Nieuws

Zweedse kerk verplicht predikanten voorlopig niet om homostellen te trouwen

Predikanten binnen de Zweedse Kerk mogen voorlopig blijven weigeren om homostellen te trouwen als dat tegen hun geloofsovertuiging ingaat. Het kerkparlement heeft dinsdag een omstreden voorstel verworpen dat een einde moest maken aan die...

Schalk
Nieuws

SGP wil Belastingplan ook in senaat niet steunen: zorgen over eenverdieners

De SGP ziet in het Belastingplan voor 2027 onvoldoende terug van de beloofde aanpak van de belastingkloof tussen een- en tweeverdieners. Senator Peter Schalk kondigde dinsdag tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen aan dat zijn fractie het...

nigeria
Nieuws

Open Doors: nog eens zeventien ontvoerde christenen overleden in Nigeria

Nog eens zeventien christenen uit de Nigeriaanse dorpen Ariko en Awon zijn volgens Open Doors in gevangenschap overleden. Zij werden eerder dit jaar ontvoerd door vermoedelijk islamitische Fulani-militanten. Vrijgekomen gijzelaars vertellen over...

paus
Nieuws

Paus krijgt rozenkrans tegen gezicht en reageert met een grap

Paus Leo XIV kreeg maandag 16 november een rozenkrans tegen zijn gezicht tijdens zijn bezoek aan de Peruaanse hoofdstad Lima. Een bezoeker gooide het gebedssnoer naar hem toe toen hij in de pausmobiel langs de menigte reed. De paus reageerde later...

Erik-Jan Verbruggen
Opinie

Pornografie is geen onschuldige snack, maar een bedreiging voor je geloof

Pornografie is voor veel christenen een verborgen worsteling. Het beïnvloedt hun kijk op seksualiteit, kan relaties beschadigen en zet het geloofsleven onder druk. Toch blijft het onderwerp in kerken vaak moeilijk bespreekbaar. Volgens Erik-Jan...

Jerke
Column

Het leukste buurtje van Assen heeft geen schuttingen

Mijn broertjes wonen antikraak. Voor wie dat niet kent: je woont tijdelijk en goedkoop in een pand dat anders leeg zou staan, met als voorwaarde dat je vertrekt zodra de eigenaar het nodig heeft. Je weet dus van tevoren dat je weggaat, alleen niet...

Kamer
Nieuws

Bikker hekelt "vechthuwelijk” kabinet, Stoffer ziet wagen van Staat tegen linkervangrail tot stilstand komen

Het kabinet gaat verder, maar de ChristenUnie en de SGP zijn nog niet gerustgesteld. Tijdens het Kamerdebat over de politieke crisis op dinsdag 17 november waarschuwde Mirjam Bikker voor een "vechthuwelijk” waarvan volgende generaties de rekening...

Creaton
Persbericht

Amerikaanse topchirurg Michael Egnor zoekt antwoord op ‘het moeilijke probleem’ van het menselijk bewustzijn tijdens congres in Apeldoorn

Stichting Creaton organiseert op zaterdag 21 november 2026 het landelijke congres ‘De Mens en zijn Maker 2’ in Apeldoorn. Centraal staat een van de grootste mysteries in de moderne wetenschap: het menselijk bewustzijn. De hoofdspreker van de dag is...

Palestijnse christenen
Nieuws

Recordaantal Palestijnse christenen verlaat Israël: ruim duizend emigranten in 2025

Steeds meer Palestijnse christenen met de Israëlische nationaliteit verlaten hun geboorteland. In 2025 emigreerden 1.023 christenen, het hoogste aantal in de onderzochte periode. Dat is ruim twee keer zoveel als in 2019. Niet hun geloof, maar...