Hoek vertelt wat er aan de fusie en het ontstaan van de HHK voorafging. “Drie Nederlandse kerkgenootschappen (de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden) waren al lange tijd samen op weg naar één kerk. Maar een groot deel van met name de hervormde kerk kon zich er niet in vinden. Lang voor 2004 is er op allerlei terreinen rondom het ‘Samen op Weg-proces’ en de identiteit van de beoogde fusiekerk een heftige strijd gevoerd.” Van Kooten: “Als synodelid was het niet mijn doel om het samengaan tegen te houden, maar om het geluid van de bezwaarden toe te lichten en alternatieven aan te reiken. Federatie voor de bezwaarden met behoud van de belijdenis en fusie voor wie fuseren wilde.”

Wat waren de bezwaren vanuit de toenmalige Nederlandse Hervormde Kerk?
Van Kooten: “De wijziging van de kerkorde. Er werden ingrijpende wijzigingen voorgesteld, zoals bijvoorbeeld het zegenen van niet-huwelijkse relaties. Ook werden de belijdenisgeschriften vanuit de Lutherse Kerk eraan toegevoegd die naar mijn overtuiging de gereformeerde belijdenis van de Hervormde en Gereformeerde Kerken relativeerden. Daar kon ik mijn handtekening niet onder zetten.”

Hoek: “Als lid van het moderamen (landelijk bestuur) van de toenmalige Nederlandse Hervormde Kerk was ik in de periode rond 2000 nauw bij de ontwikkelingen betrokken. Ik heb een federatie met de lutheranen voorgesteld, zodat de hervormden en gereformeerden uitsluitend aan de gereformeerde belijdenisgeschriften gebonden zouden zijn. Dit was een poging om te voorkomen dat de wezenlijke verschillen tussen de gereformeerde en de lutherse traditie miskend zouden worden. Maar daar is geen gehoor aan gegeven.”

Dr. J. Hoek

Dit neemt niet weg dat in de kerkelijke praktijk van hervormde gemeenten (PKN) niets is veranderd. 
Hoek: “Ja, dat is in veel gevallen zo. Ten onrechte is vanuit bezwaarde hoek door sommigen gesteld  dat er  vrouwelijke voorgangers zouden komen op alle hervormde kansels, dat in elke gemeente  homo- relaties gezegend zouden moeten worden en dat de vrijzinnigheid overal de toon zou gaan zetten. Dat waren kwalijke geluiden die door de werkelijkheid zijn gelogenstraft, want verreweg de meeste hervormde gemeenten  in de kring van de Gereformeerde Bond varen hun eigen principiële koers, tot op de dag van vandaag.”

Van Kooten: “Ik heb niet meegedaan aan die bangmakerij en ik was mij ervan bewust dat hervormde gemeenten zichzelf mochten blijven. Maar bij stemmingen in de gemeente geldt nu het principe ‘de helft plus één’. Dat houdt in dat zaken die nu principieel vastliggen in de toekomst kunnen veranderen. Ik wilde geen ‘ja’ zeggen op een ‘kerkelijke democratie’ en ten volle ‘amen’ kunnen zeggen op de belijdenisgeschriften.”

Waarom heeft u de keuze gemaakt om wél mee te gaan in de PKN, dominee Hoek?
“Door de fusie zijn de lutherse belijdenisgeschriften erbij gekomen”, maakt Hoek duidelijk. “Dat brengt op diverse punten een zekere relativering met zich mee. Desondanks kan ik meegaan in een kerk waarin ook de lutherse traditie een plaats heeft. Het zou voor mij een breekpunt zijn geweest als de Dordtse Leerregels (een gereformeerd belijdenisgeschrift, red.) geschrapt zouden worden. Als dat was gebeurd, zou er voor mij een grens zijn overschreden. Maar zover is het dus niet gekomen.”

De theoloog voegt toe dat hij meerdere keren heeft gewaarschuwd voor het feit dat tienduizenden mensen de toenmalige Nederlandse Hervormde Kerk zouden verlaten. “Die mogelijkheid werd schromelijk onderschat onder het mom van: ‘Ze dreigen wel vaker, maar uiteindelijk gaan ze toch wel mee.’ De fusie moest er per se komen en alternatieven voor een ander kerkmodel werden van tafel geveegd. Dit heeft veel verdeeldheid teweeggebracht tussen broeders van hetzelfde huis.”

Beluister het volledige gesprek met de heren Hoek en Van Kooten:

We zijn nu twintig jaar verder. Is de tijd rijp voor het zoeken van eenheid, met een kerkelijke hereniging in het vooruitzicht?
Hoek: “Als ik eerlijk ben kan ik niet anders dan deze vraag negatief beantwoorden. Dan zou eerst het karakter van de PKN of HHK veranderd moeten zijn. Maar de posities die in 2004 aan weerszijden van de kloof zijn ingenomen, zijn niet veranderd. Het heeft nu dan ook geen zin om naar kerkelijke hereniging toe te werken. Tegelijkertijd hebben we te maken met plaatselijke gemeenten en predikanten die dichtbij elkaar staan. Daarom zou het streven naar blijken van geestelijke eenheid voorshands losgekoppeld moeten worden van het aansturen op kerkelijke eenheid.”

Moderamenleden van de PKN en HHK hebben elkaar eerder dit jaar voor het eerst opgezocht om terug te kijken op de ontstane breuk. Wat is volgens jullie de toevoegde waarde van dergelijke ontmoetingen?
Van Kooten: “Toen ik nog gemeentepredikant was van de HHK in Apeldoorn ben ik samen met een van mijn ouderlingen bij de PKN op gesprek geweest naar aanleiding van een dubbelinterview met ds. G. de Fijter. Hij stelde dat fusie nu niet meer zou kunnen. Tijdens die ontmoeting heb ik ook te berde gebracht dat het predikantsambt van mij is afgenomen tijdens de kerkscheuring. Voor de PKN ben ik ‘meneer Van Kooten’ in plaats van ‘dominee Van Kooten’. Nee, ik zeg niet dat ik gerehabiliteerd moet worden, want ik ben in dienst van mijn Zender. Ik zeg dit om duidelijk te maken dat deze kwestie dieper ligt dan ‘even met elkaar praten’.”

Hoek springt voor zijn zwager in de bres: “Om de lucht te zuiveren en goede gesprekken te faciliteren zouden er bepaalde besluiten moeten worden teruggedraaid. Hier hebben we een gevoelig punt te pakken. Waarom is dominees die principieel niet meekonden in de PKN het ambt ontnomen? En dat terwijl sommige dominees die ontkennen dat de Heere Jezus lichamelijk is opgestaan uit de dood binnen de PKN gewoon dominee kunnen blijven. Om eenheid te zoeken met hersteld hervormde broeders zouden dergelijke besluiten simpelweg teruggedraaid moeten worden.”

Dr. R. van Kooten

Sommige hersteld hervormde predikanten verkondigen de Bijbelse boodschap op de kansel van een hervormde gemeente binnen de PKN. Hoe belangrijk is kanselruil in het zoeken van eenheid?
“Er gaat een duidelijke signaalfunctie vanuit”, onderstreept Hoek. “Gemeenteleden zien op zo’n moment dat er sprake is van geestelijke verbondenheid tussen predikanten uit verschillende kerken. Maar kanselruil is in veel situaties nog een te grote stap. Je kunt ook kleiner beginnen door bijvoorbeeld doordeweeks gezamenlijk activiteiten te organiseren en samen op 31 oktober een Hervormingsavond te houden. Zo kunnen processen van onderop groeien. Je kunt geestelijke verbondenheid accentueren zonder de kerkelijke verscheidenheid te ontkennen.”

U onderschrijft dit, dominee Van Kooten?
“Jazeker, om deze reden heb ik nooit persoonlijke relaties beëindigd en de broederband met collega’s in stand gehouden. Het geding is met de synode, dat is buiten ons om. Maar dat geding is tegelijkertijd tussen ons (hervormd-gereformeerden en hersteld hervormden, red.) in komen te staan.”

Kan er nog gesleuteld worden aan kerkordes, zodat kerkelijke eenheid een reële optie kan worden?
Hoek: “In de PKN is men nu veel meer gericht op de rooms- katholieken en niet zozeer op kerken die in de reformatorische traditie staan. Een wezenlijk gesprek met de hersteld hervormden over het belijden en wat ons bindt, is zeker van betekenis, maar meer zit er op dit moment niet in.” Van Kooten beaamt dit: “De gedachte dat de in 2004 opgestelde kerkorde wordt teruggedraaid is een utopie.”

Dominee Van Kooten, kunnen we stellen dat de HHK een volwassen kerk is geworden? De laatste tien jaar zijn veel grote kerkgebouwen tot stand gekomen. 
Van Kooten: “Eerlijk gezegd kijk ik niet op die manier naar onze kerken. Ik vind het juist heel erg als zo’n groot kerkgebouw verschijnt. Dit is een onderstreping van het feit dat de kerkscheuring in 2004 definitief is. Mijn grootste verlangen is dat de Heere Jezus wederkomt. Dan komt Hij met een nieuwe Kerk, waar iedereen Hem aanbidt.”

“En dat is veel beter dan het profileren van ‘onze’ kerk, waar het ten diepste niet omgaat”, vult Hoek aan. “Als het gaat om de Heere Jezus alleen, zit er geen kerkmuur meer tussen.”