Protestanten zoeken in toenemende mate inspiratie in de katholieke en anglicaanse traditie

God4 oktober 2022 Rob van der Dussen
Rob van der Dussen

Verrassend dat twee protestantse theologen een boek publiceren met voorstellen tot verrijking van de liturgische praktijk. Het werk is ontstaan in coronatijd, op het moment dat de liturgie grotendeels wegviel en het allemaal op de preek aankwam. In die leemte is bij de auteurs een hernieuwd verlangen naar liturgie aangewakkerd.

Het boek komt niet uit de lucht vallen. Haar thema is zeer actueel: protestanten zoeken in toenemende mate inspiratie in de katholieke en anglicaanse traditie. Het boek sluit aan bij twee belangrijke drijfveren. Allereerst de schoonheid van de liturgie. Volgens de schrijvers richt het protestantisme zich teveel op het oor en de ratio dan op de andere zintuigen. Als gevolg daarvan “moeten het heil en de genade van God ook helemaal ‘door de oren’.”

Om juist de hele mens aan te spreken geven Plaisier en Cornet diverse aanwijzingen voor een rijke liturgie waarmee Gods Geest de gelovige mee kan nemen in het verhaal van God.

Het boek komt niet uit de lucht vallen. Haar thema is zeer actueel: protestanten zoeken in toenemende mate inspiratie in de katholieke en anglicaanse traditie.

Toenadering
Een andere belangrijke aanleiding is, zoals een priester in een gesprek eens treffend verwoordde: “Een sterke ervaring van gemis”. In andere woorden, er heerst een gevoel van verlatenheid. God is ver weg. Daarom trekt de sacramentele dimensie van de rooms-katholieke traditie protestanten aan. Zo stellen Plaisier en Cornet dat de eredienst niet alleen iets is van het Woord: Christus spreekt, maar ook van de sacramenten: God is aanwezig. Zo wordt het gebouw waar de gemeente samenkomt een gewijde plaats, een ruimte waar Christus door het sacrament van het Avondmaal tot ons komt en de gelovige Hem mag ontvangen. Zo bemiddelen de sacramenten het werk van Gods Geest om dichter bij God te komen.

Het boek bestaat uit vier delen. Het eerste deel gaat over de liturgie als plaats waar God en mens elkaar ontmoeten. In deel twee wordt ingegaan op de verschillende onderdelen van de liturgie waarin de gelovige God ontmoet, zoals de doop, heilig Avondmaal en gebed. Vervolgens komen de raamwerken van de liturgie zoals tijd en ruimte en haar invloed op de vieringen aan bod. Daarnaast wordt gepleit voor een orde in de samenkomst van de gemeente, een liturgie die bestaat uit Woord en sacrament. In het slotdeel worden vier dimensies belicht van de liturgie, hoe zij in verbinding staat met ons voorgeslacht (verleden), engelen en heiligen (boven), onze tijdgenoten (buiten) en dat zij Christus’ komst verwacht (voren).

God en mens
De auteurs van Dichter bij God gaan de liturgie in al haar facetten langs. De grondtonen van het boek zijn dat God in Christus tot ons nadert, en de gemeente op heilige grond staat. Of het nu gaat om het gemeenschappelijke gebed, het geven van de gaven of het sacrament van de doop, het zijn momenten waarin de gemeente God mag naderen. Dat verwoorden de auteurs als het hart van de liturgie, daar waar de mens voor God staat. Enerzijds ons tekortkomen, anderzijds Gods volmaaktheid. Zou ons gemeenteleven niet revolutionair veranderen wanneer ieder christen diep van binnen zou realiseren dat God tijdens de samenkomst van de gemeente in haar midden is?

Binnen de Rooms-Katholieke traditie, waar Plaisier en Cornet ogenschijnlijk de meeste inspiratie hebben geput, gaat liturgie over méér dan de viering van de eredienst.

In het boek klinkt een warm hart voor de gelovige. De coronapandemie heeft het gemeenteleven geen goed gedaan: een preek via een scherm en een predikant zonder toehoorders. Dat is niet hoe het hoort te zijn. Het is essentieel dat een gemeente samenkomt, om te laten zien dat wij elkaar nodig hebben, want geloven is geen individuele aangelegenheid. Plaisier en Cornet onderstrepen terecht dat, wanneer de gemeente bijeen is, er geen sprake van eindeloze improvisatie kan zijn, een bepaalde structuur is gewenst. Tegelijkertijd stellen zij met reden dat een keuze voor een bepaalde orde van dienst of veel rijke liturgische handelingen uiteindelijk geen succesformules zijn. Het is al genoeg voorgekomen dat de liturgische molens nog draaien, maar er een leegte is. Er is niks meer.

Betekenis van woorden
In het openingshoofdstuk van Dichter bij God gaat Plaisier in op de vraag: Wat is liturgie? Hij verbindt ‘liturgie’ met de eerste christelijke gemeenschap, die zich aan de leer van de apostelen hield, samen bad en het brood brak (Handelingen 2:42). Hoewel de auteur pogingen onderneemt om het fenomeen liturgie te verhelderen, blijft het opvallend stil over Bijbelse referenties. Neem bijvoorbeeld het Griekse woord voor liturgie, leitourgia (dienst(betoon) of bediening), welke zes keer voorkomt in het Nieuwe Testament. Hoe kan je alle ruimte geven aan “wat vanuit de wereldkerk tot ons komt” zonder éérst helder te hebben wat de Schrift te zeggen heeft?

Nu komt het. Binnen de Rooms-Katholieke traditie, waar Plaisier en Cornet ogenschijnlijk de meeste inspiratie hebben geput, gaat liturgie over méér dan de viering van de eredienst: leitourgia (bediening, Hebr. 8:6) wordt gekoppeld aan leitourgos (dienaar, Hebr. 8:2). Deze dienaar is Jezus Christus. Volgens de Rooms-Katholieke Catechismus (1070) is de liturgie “de uitoefening van het priesterlijk ambt van Jezus Christus […] De openbare eredienst wordt in zijn geheel voltrokken door het mystieke lichaam van Christus, dat wil zeggen: door hoofd en ledematen”. Wanneer een rooms katholiek het heeft over liturgie, wordt dus in één adem het Christusmysterie genoemd. Spreekt Plaisier in dezelfde geest wanneer hij zegt: “Een liturgie is een heilig gebeuren, waarvan de geheime kern het offer van Christus is, dat vrede schept”?

Helaas zal dit boek in het gesprek met andere tradities niet helpend zijn om te begrijpen wat er echt op het spel staat.

Waarom een mysterie? De Rooms-Katholieke Kerk heeft wel degelijk redenen om te spreken over een geheimenis. Allereerst, sacramenten worden gezien als instrumenten van genade. Zichtbare middelen (de ‘natuur’), zoals water, brood en wijn, zijn in staat om Gods genade over te dragen aan de gelovige. Ten tweede, in de liturgie handelt Christus Zelf, in en door de priester. De Kerk ziet zichzelf als een voortzetting van de vleesgeworden Christus, een ‘tweede Christus’, om zo als bemiddelaar de verborgen genade van God te openbaren. Het is verbazingwekkend dat deze twee pijlers onder de Rooms-Katholieke theologie, waar de protestantse Reformatie radicaal afstand van nam, niet worden bevraagd.

De traditie
In het boek valt op dat de schrijvers zich sterk tot ‘de traditie’ aangetrokken voelen. Dit wordt met zo’n enthousiasme gepromoot dat John Henry Newman naast Johannes Calvijn wordt aangehaald, of een Eucharistisch gebed uit het Romeins misboek volgt op een verwijzing naar een Zondag uit de Heidelberger. In Dichter bij God lijkt de werkelijkheid simpeler dan hoe deze in realiteit is. Helaas zal dit boek in het gesprek met andere tradities niet helpend zijn om te begrijpen wat er echt op het spel staat.

Rob van der Dussen schrijft over theologie en missie. Klik hier om zijn website te bezoeken.

Praatmee

Beluister onze podcast

#306 Jeffrey, Tabitha en Matthijs over geld verdienen in christelijk Nederland
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

Statenvertaling
Nieuws

GBS terughoudend met aanpassen Statenvertaling: 'Overgrote deel blijft onveranderd'

Een projectgroep houdt zich namens de Gereformeerde Bijbelstichting (GBS) bezig met het moderniseren van de Statenvertaling, omdat 'sommige woorden in onbruik zijn geraakt'. In een update maakt de GBS duidelijk dat 'het overgrote deel van de tekst ge

Poetin en Kirill
Nieuws

Russisch-Orthodoxe Kerk steunt uitspraak Hooggerechtshof over 'extremistische LHBTI'ers'

Het Russische Hooggerechtshof verklaarde de LHBTI-beweging onlangs als ‘extremistisch’, nadat het Russisch ministerie van Justitie vorige week opriep om de beweging in Rusland te verbieden. Verscheidene internationale organisaties, waaronder Amnesty

Bijbel
Nieuws

Bijna een kwart van de Britse jongeren staat open voor een verbod op de Bijbel

Volgens een opiniepeiling zou bijna een kwart van de Britse jongeren openstaan voor een verbod op de Bijbel. Dat meldt Christian Today. Volgens de ondervraagde jongeren zouden boeken die ‘haatzaaiende taal’ bevatten verboden moeten worden. Daar schar

André Nieuwkoop
Video

Luister naar deze koraalbewerking over Psalm 121 van André Nieuwkoop

Organist André Nieuwkoop is zonder twijfel een begenadigd organist. Vorig jaar december liet hij in de Grote Kerk van Dordrecht op prachtige wijze een koraalbewerking over Psalm 121 horen. Aansluitend speelde de organist, in het dagelijks leven actie

Jezus
Nieuws

Wereldberoemde Jezus-film verschijnt in 2025 ook in animatievorm

De bekende film ‘Jesus’ gaat een nieuw tijdperk in. De film die een inkijkje biedt in het leven en de bediening van Jezus, verschijnt in 2025 ook in animatievorm. Dat meldt CBN News. ‘Jesus' verscheen in 1979 en werd sindsdien door miljarden mensen b

Marawi
Nieuws

Islamitische terreurgroep pleegt bomaanslag op Filipijnse kerk: vier doden en tientallen gewonden

Bij een bomaanslag tijdens op een Filipijnse kerk in de stad Marawi zijn afgelopen zondag vier christenen om het leven gekomen. De islamitische terreurgroep IS heeft de aanslag opgeëist. Naast de doden raakten er ook tientallen christenen gewond.  De

Ds. Arie van der Veer
Verdieping

God kijkt naar ons verdriet met de ogen van Jezus

Moeite en verdriet, het gaat niemand voorbij. De Bijbel vertelt ons dat van al dat leed, al die moeite en verdriet, God ooggetuige is. Hij ziet het. Hem ontgaat niets. Groot maar ook klein verdriet. Hij ziet de man die wanhopig is na het verlies van

Ds. M. Klaassen
Video

Ds. Klaassen verbaast zich over korte rokjes refoleerlingen: "Alsjeblieft, trek een broek aan"

"Ik woon vlakbij een grote reformatorische school en ik zie bijna dagelijks jonge meiden voorbijkomen. Soms met zulke rokjes en dunne panty's eronder, dat ik denk: 'Alsjeblieft, trek een broek aan'", merkte ds. M. Klaassen onlangs op in een preek. De

Meerartikelen

Wilkin van de Kamp
Video

Wilkin van de Kamp legt uit waarom je identiteit niet door anderen bepaald wordt

"Er zijn heel wat mensen die hun heel leven hebben geleefd naar het beeld van de ander. Ze zijn er nooit aan toegekomen om zichzelf te zijn. David ontdekte dat zijn identiteit niet bepaald wordt door de mening van andere mensen, noch door omstandighe

Arjanne Holsappel
Column

Ik ben zeer bezorgd over het huidige christendom

150 jaar na Christus werd er een brief geschreven over christenen. Waar kon je hen aan herkennen? Waarin waren zij anders? “De christenen onderscheiden zich door taal en kledij. Ze gebruiken een afwijkend dialect en leven een uitzonderlijk leven. Hun

PKN-synode
Verdieping

Een uitgebreide terugblik op de generale synode van de PKN

In de vergadering van de generale synode (PKN) op 17 en 18 november in Lunteren stonden Israël en het huwelijk op de agenda. Daarnaast sprak de synode over de opleidingseisen van de dienaren van het Woord. Moet iedere voorganger, predikant én pastor,

gegijzelde Israëli's
Nieuws

Christenen voor Israël vraagt met stille tocht aandacht voor gegijzelde Israëli's

'Op donderdag 7 december om 10.30 uur organiseren we een stille tocht in Den Haag, om aandacht te vragen voor de gegijzelde Israëli's die door Hamas vastgehouden worden in Gaza. We roepen u op om ook te komen!', meldt Christenen voor Israël. Christen

Vrede op aarde
Nieuws

NBG-adventsleesplan 2023: 'Vrede op aarde'

"Vrede op aarde - drie woorden uit het kerstverhaal die veel mensen kennen. Maar wat kun je ermee als vrede ver te zoeken is? Toch is dit de titel van ons digitale leesplan voor advent, de periode die op 3 december is begonnen", zegt Anne-Mareike Sch

Kirgizie
Nieuws

Kirgizië wil rol van kerken ver terugdringen

Kirgizië wil strengere voorwaarden opleggen bij de erkenning van kerken en christelijke organisaties. De bevolking heeft tot 9 december inspraak op een plan dat het aanvragen van een vergunning ernstig bemoeilijkt. Daarna buigt het Kirgizische parlem

Jan van den Bosch
Nieuws

Jan van den Bosch wil succesvol zijn in het helpen van anderen

Wanneer topondernemer Jan van den Bosch gevraagd wordt naar zijn definitie van succesvol zijn dan ontleend hij de betekenis daarvan aan de mate waarin hij anderen kan helpen. Zo heef Jan een Oekraïense vlag in zijn tuin hangen. Toen daar de oorlog ui

Jack Mac Donald
Interview

Jack Mac Donald wil mensen naar de kerk helpen via WhatsApp: “Drempel ligt vaak hoog"

Onlangs lanceerde Jack Mac Donald ‘OnlineChurch.’ Dit is een digitale community waar christenen via Whatsapp kunnen aansluiten. In de community worden allerlei geloofszaken gedeeld en bemoedigen mensen elkaar om vol te houden. Dit om ieders vuur voor

Ella van den Brandhof & Remmelt Meijer
Boekfragment

Hoe is je kerkgebouw een toegankelijke plek voor buitenstaanders?

In het eerste deel van ons boek Herkerken schreven we over de boodschap van de lege gebouwen, een hartenkreet van de Tsjechische theoloog en priester Tomáš Halík. De lege gebouwen in coronatijd noemde hij een symbool voor de leegte in de kerken waar

Jacobs en Oudkerk
Column

Dagboek van een opperrabbijn: Betekenisvolle kleinigheidjes

Het is inmiddels maandagochtend vijf uur in de vroegte en ik haast me om dit dagboek, dat ik gisteren had moeten inleveren, alsnog uit mijn digitale vulpen te laten verschijnen. Ik duik hiervoor mijn kalender in om te kijken waar ik de afgelopen dage

Prof. dr. Marc de Vries
Nieuws

Prof. Marc de Vries wordt Eerste Kamerlid voor SGP

Prof. dr. Marc de Vries volgt mr. Diederik van Dijk op als Eerste Kamerlid voor de SGP. Van Dijk wordt op woensdag 6 december geïnstalleerd als lid van de Tweede Kamer en De Vries op dinsdag 12 december als lid van de Eerste Kamer. De Vries is hoogle

Ds. J. Koppelaar
Video

HHK-predikant gelooft dat geaborteerde kinderen in de hemel zijn

Ds. J. Koppelaar gelooft vurig dat geaborteerde kinderen in de hemel zijn. Dat stelde de hersteld hervormde predikant onlangs in een themapreek waarin het ging over de Week van het Leven. Koppelaar maakte daarbij kenbaar dat God je zomaar kan inschak