Moeilijke Bijbelteksten: Waarvoor staat eerstgeboorte?

God 26 februari 2021 Marco van Putten
Marco van Putten

In de serie Moeilijke Bijbelteksten behandelt Bijbelleraar Marco van Putten in korte artikelen onderwerpen uit de Bijbel die moeilijk worden gevonden. Dit artikel gaat over de vraag wat eerstgeboorte voor betekenis heeft in Bijbelse zin.

Het eerstgeboren kind had in Bijbelse tijden een belangrijke plaats en in heel wat hedendaagse families ook nog. In Bijbelse zin gaat het om de eerstgeboren zoon van een man. Waarom was dit zo belangrijk? Voor Adam was de geboorte van zijn eerste zoon, waarschijnlijk Kaïn, van groot belang omdat hij sterfelijkheid ervaren had na het eten van de boom van kennis van goed en kwaad (Gn 3:7). Die sterfelijkheid (ziek worden) werd een confrontatie met doodgaan, omdat grondige genezing ervan (eten van de Boom van het Leven) door God werd afgesneden, als straf voor zijn fundamentele ongehoorzaamheid (3:22, 24).

De eerstgeboren zoon werd gezien als de representant van Adam nadat hij zou zijn gestorven; het begin van een nieuwe generatie. In meer algemene zin kan gesteld worden dat de eerstgeborene diegene is die de spits afbijt in de rij kinderen die hopelijk geboren worden. Voor die kinderen zal de eerstgeborene hun oudste zijn.

De eerstgeboren zoon werd gezien als de representant van Adam nadat hij zou zijn gestorven; het begin van een nieuwe generatie.

Eerstgeboorte vraagt bevestiging
Toch blijkt al vanaf het begin dat eerstgeboorte geen garantie is voor een goed karakter, de juiste persoon om Gods nalatenschap voort te zetten en Adam te representeren. Het begon al met Adam zelf, Gods eerstgeboren zoon, die Zijn bevel (2:16-17) had overtreden. God moest ook Kaïn, de eerstgeborene van Adam, corrigeren (4:6-7). Ook later in de Bijbelse geschiedenis komt herhaaldelijk naar voren dat de eerstgeboren zoon verzaakte om diens vaders vrome nalatenschap te volgen (49:3-4). Soms was hij ronduit kwaad naar Gods wil (38:7). De namen in de geslachtslijsten in de Bijbel geven dus niet altijd de eerstgeboren zoon aan. Slechts in enkele gevallen is dat zeker (10:15; 22:21).

Eerstgeboorterecht
Naarmate dat de nakomelingen van Noach omvangrijker werden en meer bezit kregen kwam ook het element van recht op erfgoed naar voren. De eerstgeboren zoon (preciezer: de kandidaat patriarch) kreeg recht op het grootste (dubbel; Dt 21:17) deel van het familiebezit; het eerstgeboorterecht. Dit bleek zelfs overdraagbaar of verkoopbaar (Gn 25:31).

Maar uit het verhaal van Ezau en Jakob blijkt dat de eerstgeboren zoon naast recht op het erfgoed ook recht op de vaderlijke zegening had. Die zegening (Bijvoorbeeld: 1:28-30; 9:26-27) was een oudere instelling dan het erfrecht en gaat er ook bovenuit en eraan vooraf.

Voorwaarden eerstgeboorte
In het verhaal van Abraham komt een bijzonder gegeven naar voren. Het gaat er niet zozeer om wie in volgorde de eerstgeboren zoon was, maar bij welke vrouw die zoon geboren is. Ismael werd als eerste aan Abraham geboren bij een bijvrouw, maar Ismael moest wijken voor Abrahams eerste zoon Izak bij zijn eigen vrouw. Als een man meerdere eigen vrouwen had, dan ging echter niet de eerstgeborene zoon van de meest geliefde vrouw voor, maar de eerstgeboren zoon in volgorde (Dt 21:15-17). Bij Jakob telt dus Ruben als eerstgeborene en niet Jozef van zijn meer geliefde vrouw Rachel (Gn 29:30; 35:23-24).

Het gaat er niet zozeer om wie in volgorde de eerstgeboren zoon was, maar bij welke vrouw die zoon geboren is.

Als er een man geen zonen kreeg, maar alleen dochters, dan ging het eerstgeboorterecht over op de dochters (Nm 27:8), waarbij de eerstgeborene weer de meeste rechten had (Gn 19:33). Toch waren deze dochterrechten onvergelijkelijk met die van de eerstgeboren zoon, want in Bijbelse zin werd verwacht dat die dochters snel trouwden. Dan zouden de erfrechten van haar vader overgaan op haar man op voorwaarde dat die man verwant was aan haar vaders familie, zodat het patriarchaat en de erfenis toch binnen de familie bleef.

Als de eerstgeboren zoon ernstig zondigde werd die uitgesloten voor het eerstgeboorterecht, zoals Ruben, de eerstgeboren zoon van Jakob (49:4).

Relativering eerstgeboorte
Soms werd aan een man maar één zoon geboren, zoals Izak. De eerstgeboorte van een eniggeboren zoon is evident (beperkte betekenis).
Later toen Israël een natie was geworden waren er mannen die geen vrouw namen omwille van hun dienst aan God (Jr 16:2; Mt 19:12; 1 Kor 7:1). Het nalatenschap van zulke ambtsdragers werd dan overgedragen aan diens leerlingen of bedienden. Soms had hun nalatenschap daardoor zelfs grotere impact dan nalatenschap van een vader op diens zoon.

God bepaalt
Uit de geschiedenis van Ezau en Jakob bleek de eerstgeboren zoon, die ook nog eens fysiek de sterkste was, moest buigen voor zijn jongere broer (Gn 25:23). Daaruit blijkt dat God het is Die de nieuwe patriarch kiest/aanwijst/bevestigt (1 S 16:7) en dat Hij niet de menselijke traditie van de eerstgeboren zoon volgt. Daarin zit een vooraf factor (karaktereigenschappen/wil), zoals in het geval van Jakob boven Ezau of Efraïm boven Manasse, maar ook een achteraf factor ingegeven door daden.

Dat God het leven van vleselijke schepselen in Handen heeft wordt zichtbaar bij de Uittocht van de kinderen van Jakob/Israël uit Egypte. In dat land werd toen leiderschap en al wat edel was toegeschreven aan het eerstgeborene. Blijkbaar bestond over eerstgeboorte afgoderij. Daarom besloot God in één slag al het eerstgeborene van de schepselen in Egypte te doden.

De plicht om de mannelijke eerstgeborenen aan God te wijden laat zien dat Hij Eigenaar is van Zijn volk.

Wijding van het eerstgeborene
Wat God aan Egypte deed, waar de nakomelingen van Jakob/Israël van gevrijwaard bleven door het volgen van het nieuw ingestelde Pésach gebruik (Ex 12:3-11), had wel gevolgen voor de Israëlieten. Van toen aan eisten God al het mannelijke eerstgeborene van mens en dier van Zijn volk op. Dat was een nieuw bevel (13:2, 12; Nm 3:13).

Dus door de slag die God aan (de afgoderij van) Egypte toebracht, werd eerstgeboorte ook een ernstig geestelijk gegeven. Het kwam in verband te staan met opoffering aan en het opeisen door God. Eigenlijk hetzelfde waarmee Egypte te maken kregen. Zo blijft tot op vandaag de Uittocht fysiek merkbaar in Gods volk. Ook in het Nieuwe Verbond, want het avondmaal (of eucharistie) staat voor de herdenking van de dood van de Here Jezus in verband met Pésach.

Nieuwe voorwaarden
Sinds de Uittocht moest al het mannelijke eerstgeborene van Israël gewijd (geofferd) worden aan God. Maar daarop werden uitzonderingen gemaakt.

Voor onreine dieren bestond al de algemene regel dat die niet aan God geofferd mochten worden. Daarom moesten die eerstgeboren dieren gelost worden door een ander dier te offeren; plaatsvervanging. Als het onreine dier niet gelost werd, moest het zo gedood worden dat het ongeschikt werd voor Israël (Ex 34:20).
Mensen mochten als algemene regel ook niet aan God geofferd worden (Dt 12:31), dus moeten ook gelost worden (Nm 18:15; vergelijk Gn 22:12-13).

Betekenis
De plicht om de mannelijke eerstgeborenen aan God te wijden laat zien dat Hij Eigenaar is van Zijn volk. Hieruit blijkt dat zij een priesterlijk volk zijn, een heilige natie (Ex 19:6) en het patriarchaat en het nalatenschap niet afhangt van de kracht van de eerstgeborene maar van God. Feitelijk is elk mens die zich tot God bekeerd (Joods of niet) een eerstgeborene en moet aan God gewijd leven.

ChristenvervolgingDuurzaamheidIsraëlGeloofszekerheidOpvoeden

Praatmee

Beluister onze podcast

Of beluister op:

Meerartikelen

Hour of Power - Remco Bastiaansen
Interview

Remco Bastiaansen verloor na ongeluk zijn identiteit als topdanser: “Ik vroeg Jezus: wie ben ik nog?”

Remco Bastiaansen stond jarenlang aan de top van de danswereld. Hij werd vijfvoudig Nederlands kampioen, bereikte zeven keer de finale van het wereldkampioenschap en danste in Dancing with the Stars. Maar in 2010 veranderde een ernstig ongeluk zijn...

Eline Segers
Video

Eline Segers zingt Psalm 146 met bijzondere muzikale begeleiding

Zangeres Eline Segers heeft voor het KRO-NCRV-programma Petrus in het land een muzikale uitvoering van Psalm 146 opgenomen. Ze zingt verschillende verzen uit De Nieuwe Psalmberijming, begeleid door een ensemble onder leiding van musicus Frank van...

Cvandaag Explainer
Video

Worden christenen anders behandeld door de media?

Worden christenen in de media kritisch bevraagd of bewust in een kwaad daglicht gezet? Het gesprek tussen Eva Jinek en SGP-leider Chris Stoffer leidde tot felle reacties en zelfs een juryvertrek. Ook andere media-uitzendingen roepen vragen op over de...

Kees van der Staaij
Video

Hoe blijf je staande in roerige tijden? Kees van der Staaij over Bijbels leiderschap

Hoe geef je als christen leiding in een samenleving waarin tegenstellingen soms groot zijn? Voormalig SGP-leider Kees van der Staaij spreekt daarover in de podcast In His Company. Hij deelt persoonlijke en Bijbelse lijnen die hij in zijn politieke...

Belgie
Nieuws

Meer volwassen dopelingen in België, terwijl kerkbezoek verder daalt

De Rooms-Katholieke Kerk in België telt steeds meer volwassen dopelingen, terwijl het aantal kerkgangers verder afneemt. In 2025 lieten 534 volwassenen zich dopen, tegenover 362 een jaar eerder. Dat blijkt uit het negende jaarrapport van de Belgische...

Hongarije
Nieuws

Peiling: meerderheid Hongaren ziet geen positieve invloed katholieke kerk

De katholieke kerk heeft volgens 57 procent van de Hongaren geen wezenlijk positieve invloed op de samenleving. Ook denkt 71 procent dat politieke partijen haar handelen beïnvloeden. Dat blijkt uit onderzoek van Závecz Research, waarvan opdrachtgever...

Outback Explorers
Persbericht

Vaders en zonen op avontuur: Outback Explorers organiseert eerste Vader-Zoon Event

Hoe kun je als vader investeren in de relatie met je zoon? Die vraag staat centraal tijdens het eerste Vader-Zoon Event, dat zaterdag 21 november plaatsvindt in Harskamp. Met avontuurlijke activiteiten en de presentatie van het nieuwe magazine...

Kerstconferentie
Persbericht

HGJB nodigt jongeren uit voor Kerstconferentie 2026: geloof, ontmoeting en verdieping

De HGJB organiseert ook dit jaar haar Kerstconferentie voor jongeren van 17 tot en met 25 jaar. Eind december komen honderden jongeren samen voor Bijbeloverdenkingen, workshops, ontmoeting, sport en creativiteit. De organisatie trekt daarbij samen op...

Meerartikelen

Muziekgroep Laudate
Persbericht

Muziekgroep Laudate trekt met kersttour langs zeven plaatsen

De christelijke muziekgroep Laudate trekt in december door Nederland met de kersttour Reis door de kerstnacht. In zeven plaatsen verzorgt de band kerstconcerten waarbij samenzang centraal staat. Bezoekers kunnen meezingen met bekende kerstliederen,...

Steve
Nieuws

Pastor en zanger Steve Camp (71) overleden: ‘Hij heeft zijn wedloop volbracht’

De Amerikaanse pastor en zanger Steve Camp is woensdag op 71-jarige leeftijd overleden. Hij leed aan hartfalen, zo maakt zijn familie bekend. Camp was een zeer bekende gospelzanger die zich vaak uitsprak tegen de commercialisering van christelijke...

Joni Eareckson Tada en Jan van den Bosch
Column

Hebben mensen met een beperking in onze kerken en levens een echte plek?

In 1967 brak de zeventienjarige Joni Eareckson Tada haar nek bij een duik in ondiep water. Sindsdien zit ze in een rolstoel. We kunnen veel van de Amerikaanse christin leren, zegt Jan van den Bosch, bestuurslid van Joni and Friends. 'Hebben mensen...

Ceder
Opinie

Vaders doen ertoe. Zowel vóór als na de geboorte

Het is de Week van het Leven. Een week waarin we stilstaan bij de waarde en beschermwaardigheid van ieder mensenleven. Ook het leven dat nog niet geboren is. Want ieder mens is van waarde, vanaf het allereerste begin. Hoe klein en kwetsbaar ook. Maar...

Ds. Ron van der Spoel
Preekverslag

Ds. Ron van der Spoel over stille tijd: “God schreeuwt niet, Hij fluistert”

Je wilt vaker in de Bijbel lezen, maar de drukte van alledag zit steeds in de weg. En als je eindelijk tijd hebt gevonden, dwalen je gedachten af. Ds. Ron van der Spoel herkent die worsteling. Tijdens een bijeenkomst van Stichting Jij daar! in...

Jennifer Lycklama à Nijeholt
Column

Wie God liefheeft, kan zijn verstand niet buiten spel zetten

Filosofie is vaag, abstract en ontoegankelijk. Mogelijk zelfs gevaarlijk voor christenen. Of misschien een tikkeltje elitair. Vraag je mensen waaraan ze bij filosofie denken, dan hoor je soms een van deze reacties. Anderen benoemen juist heel wat...

Arnold Huijgen
Nieuws

Arnold Huijgen blijft jaar langer Theoloog der Nederlanden, jonge theologen nemen afscheid

Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen (foto) blijft een jaar langer in functie. Zijn termijn is verlengd tot november 2027. De twee Jonge Theologen der Nederlanden, Rozamaryn van den Broek-Orsel en Nathan Troost-van Diggelen, kiezen er...

Congo
Nieuws

Nieuwe aanvallen islamistische terroristen in Oost-Congo: tientallen doden

Islamistische terroristen hebben opnieuw dodelijke aanvallen uitgevoerd in Oost-Congo. In het gebied Mambasa vielen op 10 november volgens International Christian Concern (ICC) 26 doden. Op 12 november volgde een aanval op Mabalako, met vier doden....

Hour of Power - Remco Bastiaansen
Nieuws

Zondag is wedstrijddanser Remco Bastiaansen te gast in Hour of Power: "Mijn carrière leek na ongeluk voorbij"

In 2010 werd Remco Bastiaansen aangereden. "Mijn hele carriére als professioneel danser leek voorbij. Maar God was toen heel duidelijk aanwezig." Zondag om 8 en 9 uur op RTL5 en om 17 uur op Family7, zie je het bij Hour of Power.

Sjoel Brielle
Nieuws

Ophef rond 'Palestina-expositie' in sjoel Brielle, politie bezoekt criticus thuis

Een 'Palestina-expositie' in de voormalige synagoge van Brielle zorgt voor ophef. De tentoonstelling van vredesorganisatie Pax voor Vrede opent morgen in De Sjoel, tegenwoordig eigendom van de plaatselijke protestantse gemeente. Ondanks klachten en...

Conversietherapie
Nieuws

Bisschoppen vrezen dat Brits verbod op 'conversietherapie' ook gebed strafbaar maakt

De katholieke bisschoppen van Engeland en Wales maken zich ernstige zorgen over een Brits wetsvoorstel dat zogenoemde conversietherapie moet verbieden. Volgens de bisschoppen dreigt de wet ook gevolgen te krijgen voor gebed, pastorale gesprekken en...

Klooster Nieuw Sion
Persbericht

Tien jaar Klooster Nieuw Sion: springlevend kloosterleven in nieuwe vorm

Klooster Nieuw Sion bij Deventer bestaat tien jaar. Terwijl traditionele kloostergemeenschappen in Nederland kleiner worden, groeit de belangstelling voor stilte, gemeenschapsleven en monastieke spiritualiteit. Nieuw Sion verbindt oud en nieuw door...