Het onderwerp 'schuld en vergeving' is in veel kerken een steeds minder bekend onderwerp. Volgens Hanneke Schaap moeten we dit juist blijven benoemen, omdat het kwaad een diepe uitwerking heeft in onze levens. Hanneke Schaap is hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de vu. Daarnaast is ze werkzaam als rector van het Kennisinstituut ggz voor de Hoop en Eleos. Schuldbekentenis vraagt om kritische zelfreflectie: in welke situaties van vandaag kijken wij weg? "Excuses maken is pas geloofwaardig als je er ook conclusies uit trekt."

Hanneke Schaap stelt dat we niet te makkelijk om moeten gaan met schuld. Het aanbieden van excuses is iets wat we serieus moeten nemen. Recentelijk bood Rutte zijn excuses namens de regering aan voor de rol van de regering in de Jodenvervolging in Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Volgens Schaap is het goed dat de regering dit heeft gedaan. "Er is veel misgegaan in de geschiedenis." Onze schuld naar de mensen om ons heen kan pijnlijk zijn. "Mijn eigen schuld naar God toe is net zo dramatisch", geeft Hanneke aan, "Als je bedenkt hoe Hij is, hoe Hij het allemaal bedoeld heeft en wat wij ervan maken… Dan ga ik ook voor mijn eigen hachje."

Het perfecte plaatje verbergt onze schuld
De godsdienstpsychologe geeft aan dat er vroeger meer preken gingen over schuld en vergeving dan nu. De kerk richtte zich in de preken op het leven voor het aangezicht van God. "Ik vind het wezenlijk dat we het daarover blijven hebben, dat we onze schuld blijven belijden, persoonlijk en collectief. Dat doet namelijk iets met mensen." In de psychologie gaat schuld over een tekortkoming, hier komt volgens Schaap ook schaamte bij kijken. Schaamte is sterker dan schuld, vandaar dat schuld vaak niet bekend wordt. Volgens psychologen lijdt de maatschappij aan een 'narcistische epidemie'. Alles draait om het presenteren van een perfect individueel beeld. Dit betekent dat we de buitenkant oppoetsen om schaamte te voorkomen en dat onze schuld verborgen blijft. "De nadruk op ons tekort, op schuld en schaamte is krenkend voor ons zelfgevoel", aldus Hanneke.

Je wordt je meer bewust van je schuld wanneer het concreet benoemd wordt. Daarnaast moeten we ons blijven beseffen dat we afhankelijk zijn van God. "God wordt vaak pas relevant op het moment dat we het zelf niet meer kunnen regelen. Ik wil waken voor 'of-ofdenken'. Het is allebei: God is zeer nabij en Hij is ook de verheven God die anders is dan wij. Juist in het ontdekken van de grootheid van God en de kleinheid van onszelf, is Christus daar die beide met elkaar verbindt."

Voor altijd vrij
Hanneke legt uit dat we te maken hebben met een drieslag rondom schuld: gebrokenheid, schuld en gevangenschap. "Soms bidden mensen om vergeving als eerste reflex, maar als je bevrijding nodig hebt werkt het niet." Als je nog vastzit aan een probleem, verslaving of ziekte dan moet je hier volgens Schaap eerst van worden vrijgezet. En wanneer Jezus je vrijmaakt ben je ook echt vrij. Sommige dingen zijn blijvend of horen bij je persoonlijkheid. "Vergeving gaat gepaard met aanvaarding van het tekort, het gebrokene." Zo is er geen aanpak die altijd goed is. Het zou volgens Hanneke helpen als er in de liturgie plek komt voor schuld en schaamte. Hiermee komt er ook ruimte voor vergeving. "De liturgie werkt vormend. Als er geen plek van vergeving is, dan blijft zonde zieken. Dan blijven pijn en verdriet stenen waar je steeds weer over struikelt." Hanneke Schaap spoort dan ook aan om de stenen te gaan benoemen en op te pakken in geloof en gebed.