Ingrijpen in DNA van embryo's: hoe ver kun je gaan?

Verdieping24 juni 2024 6 minuten NPV
embryokweek
Shutterstock

Is de techniek waarmee DNA van embryo’s aangepast kan worden veilig in de handen van mensen? Het kweken van menselijke embryo’s is een voorwaarde om deze techniek in gang te zetten. Daarom moet daar over gesproken worden.

Stel: het is 2050 en er is een nieuwe techniek in gebruik genomen waarmee je het DNA van menselijke embryo’s kunt aanpassen. Met deze techniek kunnen erfelijke ziekten uitgebannen worden. Genen die ziekten veroorzaken worden uit het DNA verwijderd en vervangen voor genen die een gewenste uitkomst geven. Veelbelovend… Toch?

De overheid staat aan de vooravond van belangrijke besluiten. Willen we kiembaanmodificatie toelaten in ons land? En zo ja, onder welke voorwaarden? En willen we als land embryokweek toestaan zodat deze techniek verder ontwikkeld kan worden? Wat doet dit alles met de samenleving en onze kijk op het leven? Belangrijke vragen, waar goede afwegingen en gesprekken voor nodig zijn… In het landelijk project ‘De DNA dialogen’ worden deze gesprekken gevoerd. De NPV mag in deze dialogen christelijke perspectieven naar voren brengen.

In deze artikelenreeks geven vier experts antwoord op verschillende stellingen die aan dit thema raken. Dit artikel, het tweede deel van de serie, gaat over de stelling: 'Als we er goede regels voor maken, is deze techniek veilig in de handen van mensen.'

"Wij verwachten geen (medisch) technisch paradijs, maar door Christus, een nieuwe wereld waarop gerechtigheid woont."

Henk Jochemsen, ingenieur, filosoof en bijzonder hoogleraar: "Dat is echt de vraag. Op zichzelf zou ik een werkelijk veilige aanpassing van een ‘ziek’ gen dat tot een ernstige ziekte leidt, geen principieel probleem vinden. Zolang het om een aandoening gaat die op één ‘ziek’ gen teruggaat (monogeen is) en de effecten van een genaanpassing dus voorspelbaar zijn.

Tegelijkertijd lopen er al discussies over de wenselijkheid om mensen genetisch te verbeteren, bijvoorbeeld meer weerstand te geven tegen bepaalde (psychische) aandoeningen, of bepaalde kenmerken te versterken. Als de techniek van genetische modificatie in de kiembaan veilig toegepast lijkt te kunnen worden, dan zal in onze samenleving de verleiding wellicht onweerstaanbaar zijn om die breder toe te passen dan bij monogene ernstige aandoeningen. Veel eigenschappen als (psychische) weerstand, sportprestaties, intelligentie, zijn van meerdere genen afhankelijk. Maar ook als een monogene genaanpassing veilig kan, wil dat allerminst zeggen dat ook ingrepen in meerdere genen tegelijk veilig zijn. Dat heeft onder meer te maken met interacties tussen genen onderling en met de omgeving. De (langere termijn) gevolgen van een dergelijke ingreep worden al snel onvoorspelbaar. Maar als het gepoogd wordt dan worden veranderingen aangebracht in het erfelijke materiaal van mensen die vermoedelijk onomkeerbaar zijn. Verder kan een ogenschijnlijke verbetering van één eigenschap tot verzwakking leiden van een andere eigenschap.

Vervolgens zijn er nog de vragen wat genetische ‘verbetering‘ van mensen kan doen in de verhoudingen tussen mensen in de samenleving. Doet dat iets met de positie van ‘onaangepaste’ mensen? Leidt het streven naar perfectie niet tot een nog competitiever samenleving en nog minder aanvaarding van de kwetsbaarheid en van gekwetste mensen? Wij verwachten geen (medisch) technisch paradijs, maar door Christus, een nieuwe wereld waarop gerechtigheid woont."

"Mensen zijn in staat van een satéprikker een wapen te maken. Met een theelepeltje kun je een oogbol uitwippen."

André Poortman, theoloog: "Nee. Regels maken geen goede mensen. Mensen zijn in staat van een satéprikker een wapen te maken. Met een theelepeltje kun je een oogbol uitwippen, waarschuwde Herman Finkers in zijn oudejaarscabaretshow van 2015. Daarnaast verschuiven opvattingen. Wat gisteren ondenkbaar was en vandaag een overweging is, is morgen een geaccepteerd gebruik. Het betekent ook dat de regels die we nu maken rondom technologie altijd voorlopig zijn. We weten niet goed wat generaties na ons doen. Dat geldt tegelijk ook voor het handhaven van verboden. Dat is niet per definitie de veilige andere optie. Ook dat wat nu verboden is kan in de toekomst toegestaan worden.

Het is precies de reden waarom we in deze gevallen van ethische dilemma’s spreken. Als de keuze voor de hand liggend is, is geen ethiek nodig. Ethiek komt om de hoek kijken als we aanvoelen dat we of uit twee ‘kwaden’ moeten kiezen, of uit twee ‘goeden’, of dat we weten dat een technologie ook een gevaar in zich draagt.

Waar het in de afweging van de toepassing van DNA-modificatie op aankomt is de gezindheid waarmee de we technieken onderzoeken, toestaan en gebruiken. Wetenschappelijk nieuwsgierigheid is niet te voorkomen, is zelfs belangrijk, maar mag niet het uitgangspunt zijn. DNA-modificatie zouden we alleen toe moeten staan, als blijkt dat het veilig kan, vanuit een medisch en therapeutisch oogpunt. Mijn stellige ‘neen’ betekent dus geenszins dat we niet zouden moeten streven naar de best mogelijke regelgeving.

"Regels maken alleen is niet voldoende. Regels moeten gehandhaafd worden."

Vooralsnog komen we eigenlijk niet verder dan de aansporing van Stephan Hawking in zijn De antwoorden op de grote vragen: ‘Onze toekomst is een wedstrijd tussen de groeiende macht van onze technologie en de wijsheid waarmee we deze gebruiken. Laat we er voor zorgen dat wijsheid wint.’

Martina Cornel, arts: "Nee, regels maken alleen is niet voldoende. Regels moeten gehandhaafd worden, mensen moeten elkaar aanspreken op wat ze doen of niet doen. Volgens mij is het van groot belang dat het toezicht goed georganiseerd wordt. De Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd moet inspecteren. Je zou verder kunnen denken aan een commissie waarin de verschillende belanghebbenden en experts vertegenwoordigd zijn. Bij embryoselectie is er een landelijke indicatiecommissie. Vanuit de ouder- en patiëntenverenigingen, klinische genetica, de fertiliteitsklinieken en ethiek nemen vertegenwoordigers deel.

In een democratische samenleving zorg je zo dat er op transparante manier over gecommuniceerd en besloten wordt. Ook internationaal denk ik dat we enerzijds regels nodig hebben, maar daarnaast vooral het gesprek. Als onze voortplantingsartsen en patiëntvertegenwoordigers naar internationale conferenties gaan, kunnen ze vragen stellen over praktijken elders."

Bert-Jan Heusinkveld, theoloog en ethicus: "Bij kiembaanmodificatie zijn de geslachtscellen (waarmee men een embryo wil creëren) óf een compleet embryo in de prilste fase het startpunt van handelen. Als al zo vroeg in de ontwikkeling een genetische afwijking aangepakt wordt, is niet alleen deze mens genezen. Ook eventuele kinderen en kleinkinderen hebben dan niet geen last meer van die genetische afwijking. Het betekent echter dat ouders en artsen beslissingen nemen over erfelijke eigenschappen van toekomstige generaties inclusief de gevolgen daarvan.

"Bij de nieuwe methoden van ingrijpen zijn deugden als bescheidenheid en voorzichtigheid van groot belang."

Tot voor kort vond men deze vorm van gentherapie te riskant om echt toe te passen. Genen kunnen inmiddels echter via de CRISPR-Cas-methode of andere ‘gene editing’-technieken technisch worden gecorrigeerd. Daarnaast kunnen (andere) genen worden ingebracht. Door deze ontwikkeling lijkt kiembaangentherapie technisch dichterbij te komen.

Op zich is de mogelijkheid een bepaalde erfelijke aandoening te behandelen en uit de lijn van de generaties te halen positief te waarderen. Daarbij ligt het voor de hand om deze vorm van gentherapie alleen toe te passen bij aandoeningen waarbij één gen het probleem veroorzaakt. Bij aandoeningen waarbij meer factoren een rol spelen, wordt het dermate ingewikkeld en het samenspel van genen en omgeving zo complex dat het onmogelijk is effecten van de interventie op langere termijn te voorzien. Bij de meeste menselijke eigenschappen zijn meerdere genen betrokken én een gen zal meerdere eigenschappen beïnvloeden. Bovendien is het samenspel van genen en omgeving (‘nature’ en ‘nurture’) in de menselijke ontwikkeling erg ingewikkeld en deze wordt nog te weinig verstaan. Het menselijke genetische materiaal en de manier waarop dat kenmerken van mensen beïnvloedt, blijkt vaak complexer te zijn dan gedacht. Bij de nieuwe methoden van ingrijpen zijn deugden als bescheidenheid en voorzichtigheid van groot belang. Monitoring van mogelijke toepassingen – ook op de lange termijn – is bij toepassing van deze vorm van gentherapie in elk geval absolute noodzaak.

Bovendien moet ervoor gewaakt worden dat langs deze weg niet alleen gendefecten worden aangepakt, maar geprobeerd wordt bij gezonde personen bepaalde gewenste eigenschappen te bevorderen of aan te brengen (human enhancement). De relatie van ouder en kind verandert dan in die van maker en maaksel en die laatste relatie is ongelijkwaardig.

De NPV verzamelt de mening van christenen over dit thema. Wilt u meepraten, eventueel vanuit uw ervaringsdeskundigheid? Klik dan hier of laat een bericht achter in de comments. U vindt op deze websitepagina ook meer over het standpunt van de NPV ten aanzien van kiembaanmodificatie, waarbij de beschermwaardigheid van íeder leven voorop staat.

Praatmee

Beluister onze podcast

#333 Jeffrey & Peter van der Weerd over ontrouwe kerkgangers, koning voetbal en de wetenschap
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

Jack Hibbs
Nieuws

Volgens deze voorganger is moordaanslag een waarschuwing van God aan Trump om zich te bekeren

"Laat uw bebloede oor u naar Jezus Christus leiden." Dat is de oproep van voorganger Jack Hibbs van de megakerk Calvary Chapel Chino Hills in Californië aan Donald Trump. Tijdens zijn preek zondag stelde hij dat de moordaanslag een waarschuwing van G

Ds. C. G. Vreugdenhil
Video

Ds. Vreugdenhil wijst op christenen die twijfelen aan Gods gewilligheid om ons te redden

"Hij onderhoudt ons leven en zegt: ‘Ik ben de Heere uw God.’ Waarom blijven we ons dan verharden in ongeloof? Verdenk Zijn gewilligheid niet om u te ontvangen en u te redden", merkte ds. C. G. Vreugdenhil onlangs op in een doopdienst. De GerGem-predi

Pro-Israël demonstranten
Nieuws

Onderzoek: 'Evangelicals steunen Israël het meest onder alle christenen'

Evangelicals zouden de grootste steunbetuigers van Israël onder christenen zijn. Dat blijkt uit een onderzoek van de Messiaanse Joodse organisatie Chosen People Ministries. All Israel News beschrijft dat de evangelicals Israël vooral steunen in de hu

Jan-Jaap van Peperstraten
Preekverslag

Het lukte Jezus niet om grote wonderen in Nazareth te doen: hoe kan dat?

Misschien bent u in uw leven wel eens op een plek geweest, een nieuwe plaats waar u naar toe verhuisde of een nieuwe organisatie waar u voor ging werken en dat u er na een paar maanden tot uw schrik achterkwam dat je er niks voor elkaar kreeg. Alsof

Ds. Oscar Lohuis
Opinie

Acceptatie van de homoseksuele praxis is afdwaling van de Bijbel

Steeds meer predikanten gaan om. Er zou volgens hen toch wel enige ruimte moeten zijn voor homoseksuele jongeren om hun seksualiteit te beleven. Hier gaat dan echter een belangrijke wissel om. Een aantal jaren geleden zat ik met een collega te praten

Wilkin van de Kamp
Video

Videoboodschap Wilkin van de Kamp over Gods genade en ons gedrag

Het is prachtig als een christen in het vertrouwen mag leven dat God zijn of haar zonden uit genade wil vergeven. Maar als het alleen daarbij blijft, is de kans groot dat je steeds in je oude zondepatronen zal terugvallen. God wil ons echter bovenop

Dr. Viktor Kostov
Nieuws

Advocaat Viktor Kostov: "Het is niet aan de overheid om te bepalen hoe een kerkgebouw eruit ziet"

“Het is ongekend onrechtvaardig als iemand gedwongen wordt om tegen zijn geloof in God in te gaan”. Dat is waarom dr. Viktor Kostov, voormalig atheïst, zich inzet als advocaat om de vrijheid van godsdienst voor christenen te verdedigen. In de afgelop

Geld of je leven-is er leven na de groei?
Nieuws

Gert-Jan Segers en Paul Schenderling op zoek naar leven van genoeg in nieuwe EO-podcast

Is er een economie zonder groei mogelijk? EO-presentator Hans van der Steeg onderzoekt met oud-politicus Gert-Jan Segers en econoom Paul Schenderling of we op dezelfde voet kunnen doorleven als nu, of dat er grote veranderingen moeten komen in de man

Meerartikelen

kringenmateriaalboekje
Nieuws

New Wine presenteert nieuw kringenmateriaalboekje over de Heilige Geest

New Wine presenteert op de New Wine Zomerconferentie 2024 (20 t/m 26 juli) een nieuw kringenmateriaalboekje over de Heilige Geest. In tien hoofdstukken en bijeenkomsten kun je je verdiepen in en meer ervaring krijgen met de persoon en het werk van de

Heart2Heart
Nieuws

Honderden christenen komen bijeen tijdens vierde editie Heart2Heart Zomerweek

Stichting Heart2Heart organiseert deze zomer voor het vierde jaar op rij een Zomerweek voor jong en oud onder het thema ‘Heavenly Blessing’. De Zomerweek wordt van 2 tot 8 augustus 2024 gehouden op Vakantiepark Eigen Wijze in Bant (Noordoostpolder).

Kees Postma
Column

Christenen die elkaar het leven zuur maken: een kerkelijke auto-immuunziekte

Op nieuwjaarsdag 1980 zat Luitenant Simon Bates, van het Britse leger, verscholen in de Noord-Ierse heuvels rond Tullydonnell. Hij en zijn mannen hadden een hinderlaag opgezet voor de IRA. Eén van de basisregels tijdens een hinderlaag is dat je nooit

David de Vos
Nieuws

David de Vos gaat met theatertour heel Nederland door

'Biografie Rauw heeft in de afgelopen maanden veel losgemaakt. Misschien ook bij jou. De één herkent zich in mijn verhaal, de ander zit vol vragen. Aan het einde van het boek spreek ik de wens uit om de theaters van Nederland te vullen. Dat moment is

pakistan
Nieuws

Pakistan wil met nieuwe wet christelijke meisjes beschermen tegen gedwongen islamitisch huwelijk

In Pakistan is een nieuwe wet aangenomen die de minimumleeftijd om te trouwen voor zowel jongens als meisjes op 18 jaar stelt. Daarmee zouden christelijke meisjes, die vaak het slachtoffer zijn van ontvoeringen en gedwongen huwelijken met moslims, me

Roemke
Dagelijks leven

Unieke beelden: pastor imiteert Trump op Republikeinse Conventie en gaat daarna in gebed

Op dit moment vindt de Republikeinse Conventie in Milwaukee plaats. De eerste avond van deze conventie werd met gebed afgesloten door pastor James Roemke van de Messiah Lutheran Church. Nadat de voorganger vertelde ontzettend blij te zijn dat Trump v

Ramon Roks
Nieuws

Celibatair levende homoseksueel stopt met priesteropleiding Den Bosch vanwege anti-homohouding

De 27-jarige Ramon Roks stopt met zijn priesteropleiding in het bisdom van ’s-Hertogenbosch omdat hij zich als celibatair levend homoseksueel niet welkom voelt in het bisdom door de houding van sommige mensen. Dat meldt het dagblad Trouw.  Roks heeft

Ds. G. van Zanden
Video

Ds. Van Zanden wijst op christenen die Gods aanwezigheid niet ervaren

"Er wordt in onze dagen veel geklaagd over een gebrek aan godservaring. We zeggen al snel: ‘Waar is God nou? Als ik Hem nodig heb, hoor ik Zijn stem niet.’ Heeft u wel eens geprobeerd om de eenzaamheid te zoeken?", aldus ds. G. van Zanden. De hervorm

Peter van der Weerd
Podcast

HHK-predikant bezorgd over lage opkomst kerkactiviteiten: terecht?

“Als we een Bijbelstudiegroep hebben en er komt vijf man, spreken we van een 'goede opkomst'. Bij een Bijbellezing, zomaar midden in de week, zit er een handjevol.” Onlangs uitte ds. W. J. C. van Blijderveen zijn zorgen over de lage opkomst bij kerke

Karin Mechielsen
Video

Biddende moeder deelt indrukwekkend getuigenis over haar zoon

Karin Mechielsen vertelt in onderstaande video van De Stadskerk in Groningen over hoe haar geduld met God op de proef gesteld werd, toen haar zoon het geloof begon te verliezen. "God greep mijn zoon in zijn nekvel", vertelt zij. Maak tijd voor een bi

porno kijken
Dagelijks leven

Refoweb-vragensteller kijkt drie keer per week porno: 'Ik smeek God om hulp'

'Ik ben een jongeman van begin 20 jaar. Al een aantal jaren ben ik 'serieuzer' geworden in het omgaan met geloof en met de Bijbel. Ik probeer zoveel mogelijk naar de kerk te gaan en probeer ook doordeweeks naar de kerk te gaan. Maar ondanks dit loop

W. Kos
Nieuws

Nieuwe dominee voor hersteld hervormd Rijssen: W. Kos

W. Kos gaat voor het eerst als gemeentepredikant aan de slag. De kandidaat heeft een beroep van de hersteld hervormde gemeente in Rijssen aanvaard. Daar volgt hij de vorig jaar naar Katwijk aan Zee verhuisde ds. H. Lassche op. Kandidaat W. Kos uit Hu