Ongevaccineerden als zondebok is slecht nieuws voor iedereen

Dagelijks leven 16 september 2021 Jan-Jaap van Peperstraten

Ik heb geen specialistische kennis over vaccins, virussen of IT-aangelegenheden. Ik weet echter wel een heleboel over menselijk gedrag en zondebokmechanismen in het bijzonder. Ik verwacht dat ongevaccineerden op korte termijn tot zondebok gemaakt gaan worden. Dat zal voor iedereen slecht uitpakken. Het Oude Normaal komt er namelijk niet van terug. We maken wel iets nieuws: een onaangename nieuwe toekomst.

Ik denk dat we aan het begin van een zondebokcyclus staan omdat álle ingrediënten aanwezig zijn: collectieve frustratie, twee partijen die beiden overtuigd zijn van hun gelijk, een meerderheid die groot genoeg is om een minderheid actief buiten te sluiten én een politieke wenselijkheid om een zondebok aan te wijzen.

Als de actieve uitsluiting en stigmatisering van een impopulaire minderheid écht begint heeft waarschuwen geen zin meer.

Dat vaccineren op zich goed is staat voor mij buiten kijf. In zondebokmechanismen is de waarheid echter niet meer relevant. Sterker nog: hoe groter het gelijk van de meerderheid is, des te sneller kan de dynamiek draaien. Het aanwijzen van een zondebok die verantwoordelijk wordt gehouden voor onze frustratie dat we niet terug zijn bij het Oude Normaal is namelijk een uiting van onze collectieve psychologie, geen antwoord op de vraag wie er zakelijk gesproken gelijk heeft. Ook de vraag of maatregel a of b passend of proportioneel is, is minder relevant, het gaat om het psychische proces - niet om de maatregel.

Ik vind het zaak om me nu uit te spreken. De contouren worden duidelijk, maar als de actieve uitsluiting en stigmatisering van een impopulaire minderheid écht begint heeft waarschuwen geen zin meer. De dwang om “partij te kiezen” zal dan al onweerstaanbaar zijn.

Er zijn zoals gezegd vier katalysatoren van een zondebokdynamiek.

Allereerst: Hoewel een groot deel van de bevolking gevaccineerd is, is de terugkeer naar het Oude Normaal nog niet in zicht. De uitgesproken en onuitgesproken frustratie hierover klotst tegen de plinten. Deze frustratie zoekt een psychische uitweg. De meest gebruikelijke uitweg van collectieve frustratie is het aanwijzen van een zondebok. Het uitsluiten en straffen van een zondebok vermindert de psychische pijn van de in-group. De "beste" zondebok is een groep die makkelijk aan te wijzen is als mensen die vreemde of onredelijke dingen geloven.

Of één van de twee wérkelijk gelijk heeft doet er niet meer toe. Waar het om gaat is dat de één de ander niet meer gaat overtuigen.

Ten tweede: beide partijen geloven in hun gelijk. Of één van de twee wérkelijk gelijk heeft doet er niet meer toe. Waar het om gaat is dat de één de ander niet meer gaat overtuigen. Uiteindelijk zal zo'n 80 procent van de bevolking gevaccineerd zijn en dit is objectief gesproken een groot succes. Wie gevaccineerd is, is er tevreden mee. Wie niet wil zal niet makkelijk overtuigd worden. Beiden hebben hun gevoelde “gelijk”. In Frankrijk hadden de maatregelen effect om dat mensen nog een zetje nodig hadden. In Nederland hebben mensen hun keuze al gemaakt. Wie hetzelfde doet in een andere situatie, doet iets anders.

De overheid heeft verder niet ingezet op het creëren van draagvlak of het uitstralen van geloofwaardigheid. Het tegendeel is het geval. Zelfs als de minister gelijk heeft wordt zijn gelijk door veel mensen met wantrouwen begroet. De huidige regering toont zich op veel dossiers onbetrouwbaar. De toeslagenaffaire is geen incident meer. Er wordt geen zichtbare verantwoordelijkheid genomen.

Het wordt in een dergelijke context onweerstaanbaar – als de zo vurig gewenste normaliteit niet terugkeert – om de verantwoordelijkheid elders neer te leggen. Het wordt dan als politiek wenselijk ervaren om een “out-group” van ongevaccineerden aan te wijzen. Gezien de mate van collectieve frustratie kan dit zelfs tot enige waardering voor de regeringspartijen leiden.

Ik zie de taal van de voorstanders van uitsluitende maatregelen snel verharden.

Ironisch genoeg was de vaccinatiecampagne succesvol genoeg om de out-group klein genoeg te maken om uit te kunnen sluiten. Vanaf een verhouding van 75-80 procent tot 25-20 procent kan een meerderheid makkelijk het idee krijgen dat ze geen rekening meer moeten houden met een minderheid.

Dit proces is geestelijk al aan de gang. Ik zie de taal van de voorstanders van uitsluitende maatregelen snel verharden. Dit proces is dus al aan de gang. Een Duitse commentator die zich normaal gematigd uitdrukt vergelijkt ongevaccineerden inmiddels met jihadisten. Hij krijgt hiervoor applaus. Een ander teken is dat álle bezwaren tegen vaccinatie op één hoop worden gegooid en geassocieerd met onaangename mensen en bewegingen zoals die van Willem Engel. De ongevaccineerden worden zó tot wappie-gemaakten.

Daar hebben we de Willem-Engel-beweging en aanverwanten niet mee. Het verkrijgen van outsiderstatus is aan de ene kant onaangenaam maar aan de andere kant ook een vorm van aandacht verkrijgen. Negatieve aandacht is ook aandacht. – zoals elke leraar weet die te maken heeft met kinderen die aandacht tekort komen. Als je niet positief kan opvallen val je negatief op, en stigmatisering en buitensluiting (benoemen tot probleemgeval, aanmelden bij instanties etc.) versterkt wat het zegt te bestrijden.

Neerbuigende communicatie is niet overtuigend, maar functioneert vooral om afstand te scheppen of te benadrukken tussen de in-group en de out-group.

De meeste voorbeelden van communicatieve radicalisering zijn subtieler. Deze subtiele radicaliseringen zijn ernstiger omdat zelfs de zender misschien niet goed weet aan welk proces hij deel neemt. Als het Amerikaanse CDC “You are not a horse” twittert is de boodschap slechts deels dat je geen Ivermectine moet nemen. Op het relationele vlak drukt de tweet in de eerste plaats neerbuigendheid uit. Wie Ivermectine neemt is te dom om te weten dat hij geen paard is en moet hierop worden gewezen door wijze mensen (zoals onszelf, en als wij lachen om deze guitige tweet van slimme wetenschappers voelen we ons IQ gelijk met vijf punten stijgen. Neerbuigendheid jegens de out-group bedient immers ook een psychische behoefte bij de in-group.)

Neerbuigende communicatie is niet overtuigend, maar functioneert vooral om afstand te scheppen of te benadrukken tussen de in-group en de out-group. Hoe dwingender – en vervelender – het appel is, des te harder de tegenreactie zal zijn (in de sociale wetenschap wordt dit reactantie genoemd)

Naarmate de dynamiek harder gaat draaien zullen andere maatregelen, ook verstrekkende, gerechtvaardigd lijken. We willen het niet, zullen we denken, maar we moeten wel, we zien er ons toe gedwongen door deze minderheid die we dus nog verder moeten uitsluiten en definiëren als boosdoener. De minderheid zal nog meer opstandig gedrag gaan vertonen en zo blijft de dynamiek aan de gang.

Het Oude Normaal komt er niet mee terug. We creëren er wel een nieuwe normaliteit mee, maar één waar we onder andere omstandigheden niet voor zouden kiezen.

Wat nu nog onvoorstelbaar lijkt, zoals bedrijven toegang geven tot de medische informatie van hun employés, zal snel bespreekbaar zijn. De volgende halte zou het oprekken van het ontslagrecht kunnen zijn als de meerderheid zich hier toe “gedwongen voelt” door de “onredelijkheid” van de minderheid. Dat zal voor iedereen nefast uitpakken.

Misschien zitten we over korte tijd in de fase van partij kiezen, dán is waarschuwen zinloos. Nu is er misschien nog tijd om het proces waar we inzitten aan te wijzen en te benoemen. Misschien haalt het wat uit.

Door het - zelfs onbewust - aanwijzen van een zondebok, verkrijgen we, zoals gezegd, in ieder geval geen oplossing voor onze problemen. Het Oude Normaal komt er niet mee terug. We creëren er wel een nieuwe normaliteit mee, maar één waar we onder andere omstandigheden niet voor zouden kiezen.

Bovenstaand artikel van priester Jan-Jaap van Peperstraten verscheen eerder op zijn blog en is met toestemming overgenomen door CIP.nl.

ChristenvervolgingDuurzaamheidGeloofszekerheidIsraëlOpvoeden

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

Noorwegen
Nieuws

Noorse bisschoppen komen met verklaring op Transgedenkdag: "Kerk moet veilig zijn"

De twaalf bisschoppen van de lutherse Noorse kerk hebben gezamenlijk een verklaring uitgebracht op Transgedenkdag. Ze roepen christenen op zich te verzetten tegen haat en onrecht tegenover transpersonen. “De kerk moet een veilige plek zijn voor...

aken
Nieuws

Katholieke kerk in Duitse deelstaat steunt gezichtssluierverbod op scholen

De katholieke vertegenwoordiging in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen steunt het plan om gezichtssluiers op scholen te verbieden. Antonius Hamers, die namens vijf bisdommen de contacten met de deelstaat onderhoudt, vindt een zichtbaar gezicht...

kaars
Nieuws

Kerken noemen morgen de namen van hun overledenen: wat is Eeuwigheidszondag?

In veel kerken klinken morgen de namen van gemeenteleden die het afgelopen jaar zijn overleden. Zondag 22 november is Eeuwigheidszondag, ook wel Gedachteniszondag genoemd. Nabestaanden worden uitgenodigd om samen met de gemeente stil te staan bij het...

Ruissen
Nieuws

Christelijke waarden haatzaaiend? SGP eist opheldering over rapport tegen christelijke organisaties

De SGP, NPV Zorg en Schreeuw om Leven belanden vanwege hun christelijke standpunten in een rapport over haat. Dat stelt SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen, die opheldering eist over The Hate Review. De opstellers spreken over ‘besmetting’ door...

doop
Nieuws

Belg wil uit doopregister worden geschrapt, Europese bisschoppen maken bezwaar

Een Belgische man die als kind rooms-katholiek werd gedoopt, wil zijn persoonsgegevens uit het doopregister laten verwijderen. Zijn verzoek heeft geleid tot een zaak bij het Hof van Justitie van de Europese Unie. De Europese bisschoppencommissie...

EK
Nieuws

SGP presenteert Eerste Kamerlijst en kiest bovenaan voor vertrouwde gezichten

De SGP gaat met de zittende senatoren Peter Schalk en Marc de Vries bovenaan de conceptlijst de Eerste Kamerverkiezingen van 2027 in. Topambtenaar Jan Willem van der Ham staat op de derde plaats. “Meer dan ooit is het nodig om het geluid van Gods...

John
Nieuws

Ex-moslim slaat alarm over "digitale islamitische sharia" en waarschuwt Westen

Evangelist John Ghanim zegt dat zijn video’s in Pakistan niet meer te bekijken zijn nadat de regering zijn inhoud bij Meta heeft gemeld. Dat vertelt de voormalige moslim uit Jemen in een interview met CBN News. Ghanim, die vorige week zaterdag op...

Oude Kerk in Putten
Persbericht

Stichting HOE viert 50-jarig jubileum met gratis concert in Putten

Stichting HOE (Hulp Oost-Europa) uit Barneveld bestaat dit jaar 50 jaar. Ter afsluiting van alle activiteiten in dit jubileumjaar organiseert de stichting op D.V. zaterdag 28 november een gratis jubileumconcert in de Oude Kerk in Putten (foto). De...

Meerartikelen

Sela
Video

Sela deelt liveopname van 'Licht in de nacht' tijdens kerstconcert in Rotterdam Ahoy

De christelijke muziekgroep Sela heeft een liveopname van het lied Licht in de nacht gedeeld. De uitvoering werd opgenomen tijdens een kerstconcert in Rotterdam Ahoy. Met het lied richt de band de aandacht op de geboorte van Jezus Christus en de hoop...

Cvandaag Explainer
Video

Ophef over Statenvertaling 2027?

Een nieuwe Bijbelvertaling die volgens een predikant ‘het werk van de duivel’ is. De Statenvertaling 2027 bestaat nog niet eens, maar zorgt nu al voor flinke verdeeldheid binnen de gereformeerde gezindte. Waarom willen de makers de eeuwenoude...

Mart de Kruif (links op de foto) en zendingspredikant ds. Kees van der Knijff
Persbericht

Oud-generaal Mart de Kruif en zendingspredikant spreken tijdens ondernemersavond GZB

Hoe blijf je overeind wanneer de omstandigheden tegenzitten en machteloosheid dreigt? Die vraag staat centraal tijdens een ondernemersavond van de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) op donderdag 26 november in Harderwijk. Voormalig luitenant-generaal...

Hour of Power
Interview

Kenji Gorré bidt met Curaçao: “Uiteindelijk doen we het voor de glorie van God”

Kenji Gorré speelde bij Manchester United, werd aanvoerder bij Maccabi Haifa en vertegenwoordigde Curaçao op het wereldkampioenschap. Jarenlang draaide zijn leven vrijwel volledig om voetbal. Inmiddels weet hij dat zijn identiteit niet afhangt van...

Jonathon van Maren
Preekverslag

Jonathon van Maren wijst op pornogebruik binnen refogezindte: “Dit is een noodsituatie”

Een jongen van vijftien die al tien jaar worstelt met pornografie. Meisjes die nauwelijks nog vertrouwen hebben in een toekomstig huwelijk. Echtparen bij wie jarenlang verborgen pornogebruik diepe wonden heeft geslagen. De Canadese schrijver en...

Ds. G.J. Baan
Preekverslag

Ds. G.J. Baan over Christus' offer: “Beperkte verzoening houdt geen beperkte vrijmoedigheid in”

Voor wie stierf Christus? Als Zijn bloed niet voor iedereen is vergoten, hoe kan het Evangelie dan toch aan iedereen worden aangeboden? Tijdens een bijeenkomst in het Hoornbeeck College in Amersfoort ging ds. G.J. Baan op die vraag in. De predikant...

kamp
Nieuws

Twee voorgangers gewond bij aanval op kerkdienst in vluchtelingenkamp Zuid-Soedan

Islamitische vluchtelingen uit Soedan hebben zondag 15 november een kerkdienst in het Zuid-Soedanese vluchtelingenkamp Gorom aangevallen, zeggen de getroffen voorgangers tegen Morning Star News. Twee voorgangers en verschillende gemeenteleden raakten...

Red Light District Amsterdam
Nieuws

SGP en ChristenUnie willen structureel geld voor vrouwen die uit prostitutie willen stappen

De SGP en ChristenUnie willen dat er structureel geld beschikbaar komt voor vrouwen die uit de prostitutie willen stappen. De partijen hebben daarvoor samen een amendement ingediend bij de begroting van Justitie en Veiligheid. Ook wil...

Pakistan
Nieuws

Als tiener opgepakt voor godslastering, negen jaar later dreigt nog altijd de strop

Hij was zestien toen hij werd opgepakt wegens godslastering. Inmiddels zit de Pakistaanse christen Shahzad Masih al ruim negen jaar gevangen en hangt hem de doodstraf boven het hoofd. Zijn advocaten vragen opnieuw om ingrijpen: het hoger beroep tegen...

Duitsland
Nieuws

Duitse vreemdelingendienst breekt kerkelijk gebouw open om vrouw uit kerkasiel te halen

In het Duitse Bremerhaven hebben medewerkers van de vreemdelingendienst woensdagmorgen een deur van een kerkelijk gebouw laten openbreken om een 62-jarige Syrische vrouw uit kerkasiel te halen. De vrouw moest naar Polen worden overgebracht, maar werd...

Oud-president George W. Bush
Nieuws

George Bush steunt vertrek gemeente uit methodistenkerk en krijgt lof

De Amerikaanse evangelist Franklin Graham prijst oud-president George W. Bush vanwege zijn steun voor het vertrek van een kerkelijke gemeente uit de United Methodist Church. Dat meldt Baptist News Global. Volgens Graham is de kerk daarmee 'trouw...

Europees Parlement
Nieuws

Ruim miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen aangeboden aan Europarlementariërs

Een petitie met meer dan een miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen in Afrika is woensdag aangeboden aan Europarlementariërs in Brussel. Onder de ontvangers was SGP’er Bert-Jan Ruissen. De oproep van Open Doors vraagt om bescherming,...