cip.nl is nu cvandaag.nl
Start gratis maand
Ds. J. Belder en Reinier Sonneveld
Dit artikel is nu opgeslagen in je dashboard.
Bewaar artikelen in je dashboard.

God

17 januari 2023 door Ds. J. Belder

Manipulatie en chantage in kerkelijk Nederland: Reinier Sonneveld houdt ons een spiegel voor

Theoloog, coach, schrijver en spreker Reinier Sonneveld (1987) schreef een interessant boek over religieuze manipulatie en dan vooral over het herkennen en genezen van toxische vormen die een traumatische uitwerking kunnen hebben.

cvandaag Premium logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door cvandaag Premium lid Jeffrey Schipper.

Word ook lid

Een ongezond, dwingend en manipulatief klimaat kan leiden het religieustraumasyndroom (RTS), overigens nog geen officieel erkende ziekte. Het is verwant aan het posttraumatisch stresssyndroom (PTS). Dat klinkt nogal heftig. Men loopt niet alleen gevaar in exotische evangelicale groepen, maar blijkens het boek ook in de reformatorische wereld met zijn dwangmatige structuren. De tekst is gelardeerd met uitspraken van “ongezonde leidslieden” die het gelijk van de auteur moeten bevestigen. Daarvoor wordt tot mijn verbazing ook de gereformeerde gemeentepredikant ds. J. IJsselstein voor het voetlicht gebracht. Binnen de kaders van dit boek zou ik evengoed genoemd kunnen zijn als toxisch verschijnsel. Daarom, omdat met begrippen als zonde, erfzonde, apocalyps, oordeel van God, hemel en hel mensen in de door Sonneveld bedoelde kringen worden gemanipuleerd en gechanteerd.

Op het moment dat ik dit boek las, publiceerde dagblad Trouw een groot artikel over grensoverschrijdend gedrag in de evangelisch-charismatische Amerikaanse Hillsong-megakerk. Het ging over uitbuiting, machts- en seksueel misbruik. Deze vormen van kwaad zijn overigens niet beperkt tot religieuze organisaties. Het speelt op de werkvloer, binnen politieke partijen, in huwelijken, gezinnen en vriendenkringen. Tussen haken: suggereert de afbeelding op de omslag van Relidetox dat manipulatie – al dan niet religieus ingekleurd - voluit te maken heeft met het domein van de slang? In dat geval een treffende vondst.

Als je emotioneel uit balans bent, kun je ontvankelijk raken voor de warmte en de beloften van een sektarische groep met zijn charismatisch bevlogen leider.

Gepokt en gemazeld binnen de bedding van de gereformeerde kerken vrijgemaakt, met hun sterk exclusieve karakter, ziet Sonneveld ook zichzelf als slachtoffer van religieuze manipulatie. Het proces van ontgiften kan lang duren, het is een weg van vechten en worstelen. De auteur had er naar eigen zeggen zeker tien jaar voor nodig. Het was een medeaanleiding tot schrijven van dit boek. Sonneveld begeleidde – naar eigen zeggen – tientallen mensen die slachtoffer werden van religieuze manipulatie. Met godsdienstige argumenten worden mensen onder emotionele druk gezet en geprest tot handelingen die ze ten diepste niet willen. Terecht een kwalijke zaak.

Zorgvuldig legt de schrijver uit wat religieuze manipulatie is en hoe ze ontstaat. Deze uiteenzetting is leerzaam en herkenbaar. Vooral voor wie intensief met mensen omgaat en in allerlei verbanden met anderen moet samenwerken. Ook op de kerkvloer.

Relidetox – zoals de titel luidt - is vooral bedoeld als zelfhulpboek om te genezen van religieuze manipulatie. De tekst wordt steeds onderbroken door praktijkvoorbeelden en oefeningen, waardoor het boek heel dichtbij probeert te komen. De auteur richt zich niet alleen tot slachtoffers, maar ook tot daders. Over de schouders van hun slachtoffers laat hij hen meekijken naar de impact van hun gedrag. Ook slachtoffers moeten onderzoeken waarom het zover kwam dat zij de fuik van toxische organisaties binnenzwommen.

Ds. J. Belder

Het merkwaardige is evenwel dat degene die zich laat vangen, zich over het algemeen steeds verder laat inkapselen en zelfs geen poging onderneemt tot ontsnappen. Hij of zij blijft, zelfs als de deur openstaat. Er zijn mensen die door dik en dun trouw blijven aan de leider en aan de groep. Gehoorzaamheid en steun aan hem of haar kan heel ver gaan. Dat heeft te maken met karakter, psyché, maar mogelijk ook met een moeilijke periode in je leven. Als je emotioneel uit balans bent, kun je ontvankelijk raken voor de warmte en de beloften van een sektarische groep met zijn charismatisch bevlogen leider. Zoals sommige mannen telkens op verkeerde vrouwen vallen en omgekeerd, zo zijn er ook mensen die vatbaar blijven voor religieuze charlatans.

Sonneveld is duidelijk niet geporteerd van bijbels-orthodox christendom. Jammer dat hij in zijn ergernis tegen bepaalde visies, doorslaat.

De bijwerkingen van onze “giftige” hedonistische cultuur, zoals leegte, eenzaamheid en een gevoel van zinloosheid, maken sommige mensen vatbaar voor bedenkelijke groeperingen.
Maar is iemand alleen maar slachtoffer? Alleen maar dader? Of is er sprake van zekere wisselwerking? Deze vragen helpen om in het reine te komen met jezelf en met de ander.

Sonneveld (rechst op de foto) ziet een wereldwijde toename van religieuze manipulatie en schrijft dat vooral toe aan de invloed van het wereldwijde web. Maar zou het ook niet te maken hebben met onze narcistisch verkleurde samenleving waarin mensen zichzelf zijn gaan zien als halfgoden? Hoogmoed verlangt indruk te maken. Het verengt en uit zich in geldingsdrang en machtsdrift. Deze ijdelheid blijft echter nooit zonder gevolgen. Hoog geroemde leiders kunnen diep vallen. Hun naïeve volgelingen hebben hun die mogelijkheid geboden.

Dreigen met oordeel, gericht, hel en de hoorders confronteren met hun zonde en zondigheid getuigt niet van gezonde religie, aldus Relidetox. Het is “de eeuwige superstok” (p. 48), waarmee je anderen probeert te manipuleren en te chanteren. Er zal van misbruik zeker sprake zijn, maar dat neemt niet weg dat het om bijbelse werkelijkheden gaat. Het ontkennen van deze ernst is minstens zo laakbaar. De schrijver huldigt een heel positief mensbeeld, maar onder andere Romeinen 3 leert mij dat wij geen vleesgeworden engeltjes zijn. Heel de wereldgeschiedenis bevestigt dat.

Ook over het begrip “angst” verschil ik met wat Relidetox ons voorhoudt. Vrees voor God is bijbels legitiem. Het is bijbels bezien pas abnormaal als een zondig mens in de confrontatie met God niet zou vrezen. Daar treedt ook de functie van ons geweten naar voren, dat ons doet beseffen dat we niet meer zijn die we behoren te zijn. Gelukkig heeft zonde niet het laatste woord in de Schrift, hoog daarboven uit torent de genade, maar geen goedkope genade. In Christus heb ik niets meer te vrezen.

De waarschuwing van de auteur om geen “jaknikker, wapendrager of schoothondje” te worden, neem ik graag ter harte.

Sonneveld is duidelijk niet geporteerd van bijbels-orthodox christendom. Eerder rekende hij al grondig af met de klassieke verzoeningsleer. Dat heeft ook vergaande gevolgen voor de wijze waarop wij de Bijbel lezen en interpreteren, voor ons Gods- en mensbeeld. Jammer dat hij in zijn ergernis tegen bepaalde visies, doorslaat. Een voorbeeld: als er “in jouw gemeenschap een taboe op alcohol is – probeer het eens: een slok, een flesje. Stiekem. (..) Als je bent opgegroeid met veel seksuele taboes (..) lees een erotische roman en als het bevalt nog een” (p. 162). Is dit “ontgiften” of “vergiften”? Het is beter deze leider op dit pad maar niet te volgen.

Relidetox biedt veel om over na te denken. De waarschuwing van de auteur om geen “jaknikker, wapendrager of schoothondje” te worden, neem ik graag ter harte. Hij schreef geen theologisch boek. Het pretendeert dat ook niet te zijn, maar het gaat ondertussen wel over religie. Over gezonde en toxische vormen daarvan. Over wat wel of niet giftig is, kun je van mening verschillen, maar het referentiekader is en blijft de Bijbel. Laten we doen zoals de Bereërs, die door Paulus geprezen worden om hun kritische houding en alles wat zij hoorden toetsten aan het Woord van God (Hnd. 17: 10ev). Dat vrijwaart voor elke vorm van manipulatie en chantage.

Ds. J. Belder uit Harskamp is emerituspredikant en schrijft maandelijks een column voor Cvandaag. Op verzoek van Cvandaag schreef hij bovenstaande recensie over het boek Relidetox van Reinier Sonneveld.

cvandaag Premium logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor cvandaag Premium

Je las net een gratis cvandaag Premium artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Ds. J. Belder
- Wel of geen slavernij-excuses? Excuusmolen draait veel te gemakkelijk
- Dr. Klaassen heeft besloten om de PKN verlaten: is dit het juiste moment?
- Refozuil zoekt koortsachtig een weg tussen verwarring en verstarring
- Reformatieherdenkingen roepen vragen op: zijn we de kluts kwijt?
- Christenen zijn geneigd te vechten op fronten waar Christus niet is
Meer over Ds. J. Belder »

Klik hier om het boek van Reinier Sonneveld te bestellen

Praat mee

Alleen cvandaag Premium leden kunnen reageren op artikelen. Word ook cvandaag Premium lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen

Reacties

Het leger van God is het enige leger dat soms zijn soldaten in de steek laat. Dit hoorde ik zeggen tijdens een pastoraal gesprek. Het deed me pijn om te beseffen dat Gods huis hier op aarde, niet altijd een veilige plek is voor de beschadigden en zoekers in dit leven. De oorzaken kunnen we o.a. vinden in diegenen die vanwege jeugdtrauma's zelf zijn beschadigd en niet genezen zijnde, leiding geven aan de schapen. Die verlaten teleurgesteld de achterdeur met een illusie rijker. Ik bid dat de Opperherder hen vast houdt.