Keurt God slavernij goed?

Verdieping Marten Visser
Marten Visser

God keurt slavernij niet goed, Hij haat het. Het Oude Testament schrijft de doodstraf voor als er sprake is van mensenhandel: “Een ontvoerder moet worden gedood, ongeacht of hij het slachtoffer nog bij zich heeft of dat hij het al heeft verkocht als slaaf” (Exodus 21:16). In het Nieuwe Testament worden slavenhandelaren genoemd in een rijtje van grote zondaars (1 Timoteüs 1:10).

De Bijbel over vrijheid
Eén Bijbelboek gaat speciaal over een volk dat tot slaven gemaakt en uitgebuit werd. Het is het boek Exodus. De Israëlieten zijn in Egypte tot slaven gemaakt. Ze roepen om vrijheid en God hoort hen. Exodus vertelt het verhaal hoe God Israël bevrijdt uit de slavernij. God is een God van vrijheid, niet van slavernij.

Wie de Bijbel leest en de inhoud serieus neemt, ziet dat slavernij ingaat tegen de waardigheid die we als mensen ontvangen hebben van onze Schepper.

Wie de Bijbel leest en de inhoud serieus neemt, ziet dat slavernij ingaat tegen de waardigheid die we als mensen ontvangen hebben van onze Schepper.
De mens is geschapen naar het beeld van God – hoe kan hij dan het eigendom zijn van een ander mens?
Elk mens wordt uitgenodigd om een kind van God te worden door geloof – hoe kan een kind van God dat gekocht is met het bloed van Christus aan een ander mens verkocht worden?
God biedt ons vrijheid aan in Christus – als je vrij geworden bent in Christus, hoe kan een ander mens je dan in slavernij houden?

De christelijke strijd tegen de slavernij
Het is daarom de normaalste zaak van de wereld dat christenen overal voorop gegaan zijn in de strijd tegen de slavernij. Bijna alle samenlevingen hebben slavernij gekend in één of andere vorm. Maar het duurde niet lang voordat christenen zich daar ongemakkelijk bij gingen voelen. Bijvoorbeeld, Bathilda, koningin van de Franken uit de 7de eeuw, werd heilig verklaard vanwege haar pogingen om slaven hun vrijheid terug te geven. Tegen de 11de eeuw was er een einde gemaakt aan de slavernij in christelijk Europa, maar het kwam nog wel vaak voor in moslimgebieden en in Afrika.

Eeuwen later waren Europese landen weer bij slavenhandel betrokken. Mannen, vrouwen en kinderen werden uit Afrika naar Amerika gedeporteerd om daar als slaaf te werken. Hoewel slavernij niet meer werd geaccepteerd op eigen grondgebied, dacht men daar in Noord- en Zuid-Amerika heel anders over. Weer waren het christenen, gehoorzaam aan Gods Woord, die het voortouw namen in de strijd voor de afschaffing van de slavernij. Terwijl vele voormannen van de ‘Verlichting’ geen enkele moeite hadden met slavernij, waren het vooral dominees en andere christelijke leiders die ertegen streden totdat het voor een tweede maal uitgebannen was uit de christelijke wereld. In landen zonder christelijke ethische maatstaven komt slavernij helaas nog altijd voor.

De Bijbel en slavernij
Hoe kunnen we dit rijmen met de vele Bijbelteksten die over slavernij gaan, waarbij slaven zelfs verteld wordt hun meesters gehoorzaam te zijn (bijv. Efeziërs 6:5)? Enkele afwegingen kunnen richting geven bij deze kennelijke tegenspraak.

God gaf wetten die laten zien hoe de mens moest leven in een door zonde aangetaste wereld, op een manier die Hem eert. Dit betekent niet dat God alles maar goedvindt wat er op aarde bedacht wordt.

Allereerst moeten we opmerken dat ‘slavernij’ geen eenduidige term is. Er zijn verschillende vormen en gradaties van slavernij. Zo waren veel lijfeigenen en horigen in de Middeleeuwen feitelijk slaaf van hun heer, omdat ze in grote mate van hem afhankelijk waren en gedwongen werden voor hem te werken. Ook vandaag de dag zitten veel mensen wereldwijd gevangen in ongezonde en oneerlijke arbeidsverhoudingen. Ik kan me een toekomst voorstellen waarin mensen het volgende zullen lezen over de 21ste eeuw: “Er waren mensen die zichzelf voor vele uren per week aan anderen verkochten die hun konden vertellen wat ze moesten doen en waar ze heen moesten gaan. Ze vonden zelfs een apparaatje uit waarmee ze deze mensen buiten de gewone uren waarvoor ze zichzelf verkocht hadden, konden bereiken, en er werd verwacht dat ze daarop zouden reageren. Het heeft heel wat moeite gekost om een eind te maken aan deze vorm van slavernij.”

Als we nu denken aan slavernij, dan stellen we ons er de meest wrede vorm van voor. Maar er waren ook andere, mildere vormen die meer leken op de afspraken tussen een landheer en zijn pachters, of zelfs een werkgever en zijn werknemers. Deze vormen komen meer in de buurt van wat in de Bijbel beschreven wordt. Een aanwijzing daarvoor is dat slaven er soms voor kozen niet vrij te worden omdat ze van hun meesters hielden (Exodus 21:5).

Ten tweede moeten we voor ogen houden dat de focus in de Bijbel ligt op verlossing en gezond leven. Het gaat niet om het omverwerpen van de maatschappelijke orde. De bestaande structuren in de tijd van het Oude Testament zijn verwerpelijk voor ons. De Israëlieten mochten slaven kopen afkomstig uit landen rondom hen (Leviticus 25:44). Maar het is duidelijk dat ze die goed moesten behandelen, zodat er wederzijds respect zou zijn. Niet alleen was het de Israëlieten niet toegestaan om mensen tot slaven te maken (Exodus 21:16), ze waren ook verplicht om een schuilplaats te bieden aan gevluchte slaven (Deuteronomium 23:15-16). Hoewel het hebben van slaven niet verboden is in het Oude Testament, laat dit vers duidelijk zien dat als een slaaf slecht behandeld is en daarom wegvlucht, het niet de fout is van de slaaf, maar van zijn meester. Dit principe wordt nog versterkt door de wet dat, als een meester zijn slaaf verwondt (bijv. een tand uitslaat), deze moet worden vrijgelaten (Exodus 21:27).

God gaf dus wetten die laten zien hoe de mens moest leven in een door zonde aangetaste wereld, op een manier die Hem eert. Dit betekent niet dat God alles maar goedvindt wat er op aarde bedacht wordt. Hij geeft voorschriften aan slaven en aan slavenhouders om in vrede met elkaar te leven, zonder goedkeuring te hechten aan het systeem van slavernij.

God houdt van mensen. Hij haat om die reden de slavernij. Dat is de duidelijke boodschap van de Bijbel.

De Bijbel maakt dat slavernij geëindigd is
Als je in verwarring bent over het gegeven dat zelfs in de brieven van Paulus het houden van slaven als heel natuurlijk gezien werd, vergeet dan niet dat dezelfde Paulus slavenhandelaren brandmerkte als zware zondaars. Want zonder slavenhandelaars kan slavernij niet bestaan. Daarom legt Paulus de bijl aan de wortel van de slavernij, zelfs als hij tegelijkertijd uitlegt hoe we kunnen leven zolang het systeem nog bestaat.

Andere plaatsen in het Nieuwe Testament hebben dezelfde kiem in zich die moet leiden tot het einde van de slavernij. Meteen na het gedeelte waarin Paulus schrijft dat slaven hun heren moeten gehoorzamen, zegt hij “Slaveneigenaars, u moet op uw beurt uw slaven goed behandelen. Spreek hen niet dreigend toe. U moet niet vergeten dat u zelf slaven van Christus bent. U hebt dezelfde Meester als zij en voor Hem bent u elkaars gelijken” (Efeziërs 6:9). Hij vertelt slaveneigenaars om hun slaven te dienen; in de ogen van God zijn zij immers gelijk aan hun slaven. Dat is een overtuiging die de slavernij wel om zeep móét helpen.

Nog een laatste voorbeeld. Paulus stuurt een gevluchte slaaf terug die waarschijnlijk van zijn meester gestolen heeft. Maar hij stuurt hem terug “niet als uw slaaf, maar ook als uw geliefde broeder” (Filemon 1:16). Dat maakt duidelijk dat, als je naar mensen kijkt met Gods liefde, slavernij niet kan overleven.

Het is een schande dat het in naam christelijke Europa enkele eeuwen lang achter de slavenhandel vanuit Afrika stond. Maar je moet de schuld daarvoor niet bij het Woord van God leggen. Overtuigend bewijs daarvoor is het bestaan van ‘Slavenbijbels’. Dat waren ingekorte Bijbels zonder de delen die slaven zouden kunnen aanmoedigen om hun vrijheid na te streven. Grote delen van het Oude Testament en de helft van het Nieuwe Testament waren verwijderd. Zelfs de uitgevers van deze Slavenbijbels wisten het: als je de hele Bijbel leest, dan zie je dat het voornaamste onderwerp er één van vrijheid is.

God houdt van mensen. Hij haat om die reden de slavernij. Dat is de duidelijke boodschap van de Bijbel. Dat is ook de reden dat mensen die van God houden door de hele geschiedenis heen slaven als broers hebben behandeld, hun de vrijheid hebben teruggegeven en hebben gestreden voor de afschaffing van de slavernij. Veel christenen maken zich noch steeds sterk voor de afschaffing van moderne vormen van slavernij.

Ds. Marten Visser is directeur van GlobalRize. Bovenstaand artikel verscheen eerder op de site van Bijbelwoord.

Bovenstaand artikel kwam in 2022 tot stand en wordt ter inspiratie van lezers af en toe gedeeld op de sociale mediakanalen van Cvandaag.

ChristenvervolgingDuurzaamheidOpvoedenIsraëlGeloofszekerheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

kamp
Nieuws

Twee voorgangers gewond bij aanval op kerkdienst in vluchtelingenkamp Zuid-Soedan

Islamitische vluchtelingen uit Soedan hebben zondag 15 november een kerkdienst in het Zuid-Soedanese vluchtelingenkamp Gorom aangevallen, zeggen de getroffen voorgangers tegen Morning Star News. Twee voorgangers en verschillende gemeenteleden raakten...

Red Light District Amsterdam
Nieuws

SGP en ChristenUnie willen structureel geld voor vrouwen die uit prostitutie willen stappen

De SGP en ChristenUnie willen dat er structureel geld beschikbaar komt voor vrouwen die uit de prostitutie willen stappen. De partijen hebben daarvoor samen een amendement ingediend bij de begroting van Justitie en Veiligheid. Ook wil...

Pakistan
Nieuws

Als tiener opgepakt voor godslastering, negen jaar later dreigt nog altijd de strop

Hij was zestien toen hij werd opgepakt wegens godslastering. Inmiddels zit de Pakistaanse christen Shahzad Masih al ruim negen jaar gevangen en hangt hem de doodstraf boven het hoofd. Zijn advocaten vragen opnieuw om ingrijpen: het hoger beroep tegen...

Duitsland
Nieuws

Duitse vreemdelingendienst breekt kerkelijk gebouw open om vrouw uit kerkasiel te halen

In het Duitse Bremerhaven hebben medewerkers van de vreemdelingendienst woensdagmorgen een deur van een kerkelijk gebouw laten openbreken om een 62-jarige Syrische vrouw uit kerkasiel te halen. De vrouw moest naar Polen worden overgebracht, maar werd...

Oud-president George W. Bush
Nieuws

George Bush steunt vertrek gemeente uit methodistenkerk en krijgt lof

De Amerikaanse evangelist Franklin Graham prijst oud-president George W. Bush vanwege zijn steun voor het vertrek van een kerkelijke gemeente uit de United Methodist Church. Dat meldt Baptist News Global. Volgens Graham is de kerk daarmee 'trouw...

Europees Parlement
Nieuws

Ruim miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen aangeboden aan Europarlementariërs

Een petitie met meer dan een miljoen handtekeningen voor vervolgde christenen in Afrika is woensdag aangeboden aan Europarlementariërs in Brussel. Onder de ontvangers was SGP’er Bert-Jan Ruissen. De oproep van Open Doors vraagt om bescherming,...

Brooke Rollins
Nieuws

Rechter tikt Amerikaanse minister op de vingers: geen e-mails over Jezus naar personeel

De Amerikaanse landbouwminister Brooke Rollins mag haar medewerkers niet langer via officiële kanalen religieuze boodschappen sturen. Dat heeft een federale rechter donderdag bepaald, meldt Politico. De minister stuurde eerder kerst- en paasmails...

Taybeh
Nieuws

Priester waarschuwt voor vertrek christenen uit Westelijke Jordaanoever door kolonistengeweld

De Palestijnse priester Bashar Fawadleh vreest dat het christelijke leven op de Westelijke Jordaanoever langzaam verdwijnt. Door aanhoudend geweld van Israëlische kolonisten en toenemende onveiligheid verlaten steeds meer christelijke families hun...

Meerartikelen

Kerkgebouw
Nieuws

Protestantse Kerk verwacht kwart minder kerkgebouwen binnen tien jaar

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) staat voor ingrijpende keuzes over de toekomst van haar kerkgebouwen. Naar verwachting zal over tien jaar een kwart van de kerkgebouwen verdwenen zijn. Een landelijke projectgroep werkt daarom aan een...

Slachtoffer van misbruik
Nieuws

Twee arrestaties bij politieonderzoek naar seksueel misbruik in Presbyteriaanse Kerk Ierland

Bij een politieonderzoek naar seksueel misbruik binnen de Presbyterian Church in Ireland (PCI) hebben zich inmiddels 168 mensen gemeld. Ook zijn twee verdachten aangehouden. Dat meldt de BBC. Het onderzoek startte een jaar geleden, nadat er binnen de...

begrafenis
Persbericht

Verandert de reformatorische begrafenis? Biblebelt-bijeenkomst bespreekt opvallende ontwikkeling

Binnen bevindelijk-gereformeerde kringen staat bij een begrafenis van oudsher niet de overledene centraal, maar de ernst van de dood en de oproep tot bekering. Toch lijken persoonlijke wensen en herinneringen aan de overledene steeds vaker een plaats...

Hour of Power
Nieuws

Strafrechtadvocaat Willem Jan Ausma te gast bij Hour of Power

Een zeer gevreesde strafrechtadvocaat, die criminelen verdedigde tot de laatste snik toe. Willem Jan Ausma veranderde echter. Wat is voor hem Bijbelse rechtvaardigheid? "Ook als mensen vreselijke dingen hebben gedaan, kunnen ze verder met hun leven."...

Berg
Nieuws

SGP-wethouder Wouter van den Berg voorgedragen als burgemeester van Reimerswaal

Wouter van den Berg (40) is voorgedragen als nieuwe burgemeester van Reimerswaal. De gemeenteraad koos donderdagavond tijdens een besloten vergadering voor de SGP-wethouder uit Houten. Als de benoemingsprocedure volgens planning verloopt, wordt hij...

Brink
Nieuws

Minister Van den Brink wil snelrecht inzetten tegen religieus geweld in azc’s

Minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie wil de bestaande mogelijkheden voor snelrecht gebruiken bij religieus geweld in de asielopvang. Ook steunt hij betere kennis van religie bij COA-medewerkers. Dat zei hij donderdag tijdens het...

Christian Verwoerd
Video

Christian Verwoerd schrijft zegenlied voor gezin dat naar Israël vertrekt

Hoe wens je vrienden Gods zegen toe wanneer zij met hun gezin naar Israël verhuizen om daar hun geloof in de praktijk te brengen? Zanger Christian Verwoerd besloot er een lied voor te schrijven. Speciaal voor de uitzenddienst van Gert en Janine van...

Eunice van Zomeren en Tobias Cinjee
Interview

Auteurs over de toekomst van christelijke zorg: "De zorg is eigenlijk 'gekaapt' van de kerk"

Veel Nederlandse ziekenhuizen en zorginstellingen hebben christelijke wortels. Maar wat betekent die identiteit nog in een tijd van secularisatie, personeelstekorten en toenemende werkdruk? In het boek Blijvend Bezield onderzoeken Eunice van...

Gerrit Jan en Shannon Dekker
Column

Een gemeente kan zich familie noemen, maar functioneren als een personeelsbestand

Na 28 jaar actief gemeenteleven gingen Gerrit Jan en Shannon Dekker op zoek naar een eenvoudigere vorm van kerk-zijn. Minder nadruk op programma's en structuren, meer ruimte voor gemeenschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Maar hun onderzoek...

Reinier Blijleven
Persbericht

Compassion Nederland krijgt nieuwe COO: Reinier Blijleven volgt Wietse Kooistra op

Per 1 december 2026 treedt Reinier Blijleven toe tot het leiderschapsteam van Compassion Nederland als Chief Operating Officer (COO). Hij volgt Wietse Kooistra op die per 1 januari 2027, na tien jaar, afscheid neemt van de christelijke...

André Flach
Nieuws

SGP-Kamerlid André Flach: "Islam eist steeds meer publieke ruimte op"

Volgens SGP-Kamerlid André Flach eist de islam steeds meer publieke ruimte op in Nederland. Dat stelde de christenpoliticus maandag tijdens een debat over integratie in de Tweede Kamer. Hij wees daarbij op de versterkte islamitische gebedsoproep in...

Krakau
Nieuws

Schutter van Krakau krijgt mogelijk kerkelijke begrafenis: 'Hij was gedoopt'

De 24-jarige Michał Oksiński, die begin november negen mensen doodschoot in Krakau, krijgt mogelijk een kerkelijke begrafenis. Priester en hoogleraar ethiek Andrzej Kobyliński vindt dat de kerk de overleden schutter niet mag uitsluiten. Volgens de...