Michel werd in 2014 uitgezonden en is nu met zijn gezin tijdelijk op verlof in Nederland. Als bijbelvertaler, vertaaladviseur en docent traint hij lokale vertalers, controleert hij conceptvertalingen aan de hand van de grondtekst en helpt hij bij het opbouwen van een leescultuur. Dat bijbelvertalen meer is dan taalkundig precisiewerk, wordt duidelijk in de verhalen die hij vertelt. “Achter grammatica’s, woordenlijsten en opleidingen gaan momenten schuil waarin zichtbaar wordt waarom dit werk ertoe doet.”

Tranen bij het horen van Gods stem
Het is 2019 wanneer Michel in een dorp landt en daar onverwacht een groep van zo’n twintig mensen aantreft. Ze komen uit een buurdorp, uit de Neme taalgroep, en hebben een duidelijke vraag: of hij hen wil helpen om te beginnen met bijbelvertaalwerk in hun eigen taal. Michel schrikt ervan. Niet omdat hij het onbelangrijk vindt, maar omdat hij weet wat erbij komt kijken.

"Ik heb eerst geprobeerd om hen van het idee af te praten", vertelt hij. "Ik zei: ik heb geen tijd, het is te moeilijk, het kost te veel geld." Hij wilde hen testen om te zien wat hen drijft. Is het een verlangen naar Gods Woord, of speelt er iets anders mee? Die avond lijkt het gesprek zonder resultaat te eindigen. Maar de volgende dag staan ze er opnieuw. Vastberaden.

Hun antwoord is even eenvoudig als overtuigend: als niemand hen kan helpen, dan doen ze het zelf. "Maar dan moet jij ons trainen." Michel besluit hen niet weg te sturen. Hij geeft een korte spoedcursus bijbelvertaalprincipes, wetend dat het bij lange na niet voldoende is. Daarna sluiten de mensen zich twee weken op in de bijbelschool. In die tijd werken ze samen aan de vertaling van het Bijbelboek Ruth.

Wanneer ze na die weken weer naar buiten komen, gebeurt er iets wat Michel nooit zal vergeten. "Ze kwamen huilend naar buiten. Ik schrok en dacht eerst: wat is er gebeurd? Is iemand ziek geworden?" vertelt hij. "Maar het was geen verdriet. Het waren tranen van ontroering. Voor het eerst hoorden ze God spreken in hun eigen taal." Voor hen was de Bijbel tot dan toe iets van buitenaf geweest. Omdat hij alleen in het Engels beschikbaar was, leefde het gevoel dat de God van de Bijbel ook een westerse God was. "Ze dachten: God spreekt Engels", zegt Michel. “Ineens ontdekten ze: God spreekt ook onze taal. Dat raakte hen tot diep in hun ziel."

Het boek Ruth maakte die ervaring nog intenser. Bepaalde gebruiken uit het verhaal bleken verrassend herkenbaar, zoals het ritueel van de losser (Boaz) en het uitwisselen van een schoen. Daardoor kwam het verhaal niet alleen taalkundig, maar ook cultureel dichtbij. "Het was niet langer een ver verhaal uit een andere wereld. Het werd hun verhaal."

Een veel breder werk dan vertalen alleen
Die ervaring staat niet op zichzelf. Ze laat zien hoe breed het werk van een bijbelvertaler is. Michel noemt het soms overweldigend hoeveel er samenkomt. “Niet alleen het vertalen van de Bijbel zelf, maar ook het ontwikkelen van een grammatica, het samenstellen van woordenlijsten, het opzetten van alfabetiseringsonderwijs en het trainen van lokale vertalers.” Als hij over de grootste uitdagingen spreekt, komt één thema steeds terug. "Dan gaat het eigenlijk elke keer weer over mankracht", zegt Michel. "Er is enorm veel werk te doen en we zijn met te weinig mensen."

Taal ontdekken voordat je kunt vertalen
Wie bij bijbelvertalen denkt aan rustig werken met een woordenboek, onderschat wat er in een orale cultuur allemaal bij komt kijken. Als vertaaladviseur controleert Michel conceptvertalingen van lokale vertalers aan de hand van de grondtalen. Maar daaraan gaat veel vooraf. "Ik moet eerst de taal leren en de cultuur leren", zegt hij. "En dat kan niet met een grammaticaboekje of woordenlijst. Die moet ik zelf maken." Hij vergelijkt het weleens met leerlingen op school. "Ik zeg dan: jullie klagen over woordenlijsten Engels of Duits, maar ik wilde dat ik ze had. Ik moet ze eerst zelf ontdekken. De woorden, de grammatica, de structuren."

En zelfs als dat lukt, houdt het werk niet op. "Als de Bijbel straks klaar is, moet hij ook gelezen worden. In een cultuur waarin lezen niet gebruikelijk is, moet je een leescultuur opbouwen." Daarom wordt er ook gewerkt aan alfabetisering en aan de vertaling van andere teksten, zoals medische informatiebrochures. "Je kunt niet verwachten dat mensen ineens de Bijbel gaan lezen als de Bijbel het enige boek is dat bestaat."

Tegelijk speelt technologie een steeds grotere rol. In het dorp waar Michel werkt staat een zendmast. "We hebben toegang tot mobiel internet. Dat geeft veel mogelijkheden." In een orale cultuur is luisteren vanzelfsprekender dan lezen. "Daarom proberen we vertaalde teksten ook  op te nemen, zodat mensen het Woord kunnen horen."

Leven tussen Ukarumpa en de village
Het gezin Pauw woont afwisselend in Ukarumpa en in één van de vijf Aramba dorpen. Ukarumpa is een groot internationaal vertaalcentrum waar honderden mensen wonen en werken. "Zo’n drie tot vierhonderd expats, allemaal betrokken bij bijbelvertaalwerk", zegt Michel. Samen vormen ze een gemeenschap met veel nationaliteiten en kerkelijke achtergronden.

In de village is het leven anders. "Zodra ik daar kom, lijkt het alsof mijn horloge van mijn pols valt", zegt Michel. "Ik zeg weleens: ik heb een horloge, maar jullie hebben de tijd." Werk en privé lopen er volledig door elkaar. Na een werkdag komen mensen langs met vragen, pastorale noden of verzoeken om te preken. "Je bent eigenlijk de hele week beschikbaar."

Dat vraagt veel. "Er wordt altijd een beroep op je gedaan. Er zijn altijd mensen die iets van je verwachten." Tegelijk zegt Michel dat hij daar ook iets leert over rust en nabijheid. "In de village kom je op een bepaalde manier tot rust, en op een andere manier juist helemaal niet."

Geloof dat dieper landt
Michel was niet van jongs af aan van plan om bijbelvertaler te worden. "Pas in 2004, tijdens een oriëntatie cursus van Wycliffe, begon dit te leven." Het besef dat mensen geen toegang hebben tot de Bijbel in hun eigen taal raakte hem diep. "Niet omdat ze geen geld hebben, maar omdat die Bijbel er simpelweg niet is." Samen met zijn vrouw Erna besloot hij zich hieraan te verbinden. Het werk heeft hem zelf veranderd. Niet zozeer in zijn geloofsovertuigingen, maar wel in hoe diep  ze zijn gaan landen. "Ik leer steeds meer nederig te zijn en geduldig", vertelt Michel. "Je werkt met mensen met een ander opleidingsniveau en een andere culturele achtergrond. Dat vraagt veel geduld en zelfverloochening."

Ook zijn kijk op efficiëntie verschoof. "In Nederland denken we vaak taakgericht." In Papoea Nieuw Guinea ontdekte hij dat relaties doorslaggevend zijn. "Uiteindelijk ben je hier het meest effectief als je relationeel werkt.” Een van de diepste geloofslessen raakt aan identiteit. "In Nederland beginnen we vaak met wat je hebt gestudeerd en wat voor baan je hebt, alsof dat bepaalt wie je bent."

In Papoea Nieuw Guinea heeft Michel sterker leren ervaren dat het anders ligt. "Onze identiteit ligt niet in wat we doen of bereiken, maar in wie we zijn. Schepsel van God en kind van God." Dat besef, zegt hij, verandert de manier waarop hij naar mensen kijkt. "Die intrinsieke waarde van ieder mens, los van prestaties, dat is iets wat hier veel dieper is gaan leven."

Wat doet Wycliffe Bijbelvertalers?
Wycliffe Bijbelvertalers werkt wereldwijd samen met lokale taalgemeenschappen om de Bijbel beschikbaar te maken in de moedertaal. De organisatie richt zich niet alleen op vertalen, maar ook op taalkundig onderzoek, alfabetisering en het trainen van lokale vertalers. Het doel is dat mensen de Bijbel kunnen lezen en verstaan in hun eigen taal en culturele context.

Meer informatie over Wycliffe en steun geven: https://wycliffe.nl