Bijbelse profeten spreken van een 'rest' of 'overblijfsel': waarom?

God15 september 2023 Dr. R. W. de Koeijer, De Waarheidsvriend
rest overblijfsel

Bij het lezen van de Bijbel stuit je op de term ‘rest’ of ‘overblijfsel’. Vooral de profeten spreken hierover. Toch krijgt dit begrip niet zo vaak aandacht. En dat is niet terecht.

Het woord ‘rest’ heeft in ons spraakgebruik meestal een negatieve klank. Je kunt denken aan wat waardeloos is geworden: een etensrest, een auto op de schroothoop, een allerlaatste winkelvoorraad van de bakker. Het liefst wil je zo snel mogelijk van een restant af.

Heeft de term ‘rest’ in de Bijbel ook een negatieve klank? Ja en nee. Hoewel het woord niet vaak wordt genoemd, heeft de zaak in elk geval veel meer betekenis dan we op het eerste gezicht denken. Via de restgedachte krijgen we zicht op God en Zijn werk. In dit artikel letten we op wat het Oude Testament over de rest zegt.

Noach
In Genesis kom je de restgedachte al tegen in de geschiedenis van Noach. Na de zondeval gaat het met de mensheid van kwaad tot erger. Noach en zijn gezin vormen een uitzondering: ‘Alleen Noach bleef over, en wat met hem in de ark was.’ (Gen.7:23) Dit staat tegen een inktzwarte achtergrond, want bijna de hele mensheid verdrinkt in het water van de zondvloed.

Na de zondeval gaat het met de mensheid van kwaad tot erger. Noach en zijn gezin vormen een uitzondering

Nu wordt Noach niet gered omdat hij een beter mens is dan al zijn tijdgenoten, ook al wandelt hij met God. Alles is te danken aan Gods genade. Tegelijk zie je bij hem wat kenmerkend is voor de rest in de Bijbel: het gaat hierbij om gelovigen die in donkere tijden met God wandelen. Op deze manier komt Zijn trouw in Noach en de zijnen aan het licht en dat is hoopvol. Via Noach laat God Zijn schepping namelijk niet los, zoals Hij via het teken van de regenboog laat zien. Zijn plan gaat door in de tweede wereld.

Jozef
Omdat de wereld ook na de zondvloed verdorven is, kiest de HEERE voorlopig maar één man uit en in hem maar één volk. In de roeping van Abraham ontdek je opnieuw de dubbele lading van de restgedachte. De beperking tot één volk houdt het oordeel in over de wereld. Eigenlijk kunnen we Israël de ‘rest van de volken’ noemen. In deze rest gloort hoop, want Abraham hoort dat in zijn nageslacht de hele aarde zal worden gezegend (Gen.12:3).

In de tijd van Jakob komt de rest in de problemen door de dreiging van een hongersnood. De redding van Jakobs gezin is de achtergrond van de Jozefsgeschiedenis. Als Jozef eenmaal onderkoning is geworden en zich bekend heeft gemaakt aan zijn broers, licht hij namelijk de sluier op van Gods plan: ‘God heeft mij vóór jullie uitgezonden, om voor jullie een overblijfsel veilig te stellen, en jullie door een grote uitredding in het leven te behouden.’ (45:7) Jozef is dus onderkoning geworden om Gods volk toekomst te bieden. Blijkbaar kunnen ook gevaarlijke omstandigheden het voortbestaan van de rest bedreigen, en niet alleen zonde en ongehoorzaamheid.

Elia
De geschiedenis van de HEERE en Israël is er een van zonde en genade, zoals ook in het optreden van Elia blijkt. Hier komt de restgedachte opnieuw naar voren. Na zijn overwinning op de berg Karmel, waar hij vuur van de hemel heeft gebeden, raakt Elia aan de grond. Hij vreest dat er niemand is overgebleven die de HEERE werkelijk dient. Dan bemoedigt God Zijn moedeloze dienaar: ‘Ik zal er in Israël zevenduizend overlaten, allen die de knieën niet gebogen hebben voor de Baäl, en allen van wie de mond hem niet gekust heeft.’ (1 Kon.19:18)

De restgedachte is aangrijpend, want velen van het volk blijken de HEERE dus niet werkelijk te dienen.

Nu ontdekken we pas goed dat er ook dwars door Israël een scherpe scheiding loopt. De restgedachte is aangrijpend, want velen van het volk blijken de HEERE dus niet werkelijk te dienen. Maar in de zevenduizend ligt hoop voor de toekomst: Gods werk gaat in een donkere tijd door.

Jesaja
De restgedachte is vooral te vinden bij de profeten. Jesaja profeteert in het tweestammenrijk Juda, waar hij de zonden openlegt, waarschuwt voor het komende oordeel en oproept tot bekering. De vijanden zullen veel verwoesten, maar toch blijft er een rest over: ‘Als de HEERE van de legermachten ons niet een gering aantal ontkomenen had overgelaten, als Sodom zouden wij geworden zijn; wij zouden Gomorra gelijk geworden zijn.’ (Jes.1:9)

In een dreigende tijd krijgt de zoon van Jesaja een hoopvolle naam. De jongen heet Sjear-Jashub, wat betekent: een rest zal terugkeren (7:3; vgl. 10:20-21). De restgedachte laat ook hier zien hoe diep de afval van de HEERE is doorgedrongen onder het volk. Omdat Israël niet luistert naar de profetische prediking, staat het oordeel van de ballingschap voor de deur.

Tegelijk klinkt in het overblijfsel door dat de HEERE trouw blijft aan Zijn beloften en de deur naar de toekomst openhoudt. Dan komt er echte vernieuwing, want de teruggekeerde rest zal op de HEERE vertrouwen: ‘Op die dag zal het gebeuren dat de rest van Israël en wie van het huis van Jakob ontkomen zijn, niet langer zullen steunen op hem die hen geslagen heeft, maar zij zullen steunen op de HEERE, de Heilige van Israël, in trouw. Die rest zal terugkeren, de rest van Jakob, naar de sterke God.’ (10:20-21)

Nieuw bij Jesaja is dat de restgedachte wordt verbonden met de verwachting van een nieuwe David, de Messias. Hij krijgt de naam Immanuel (7:14) of ‘Twijgje uit de afgehouwen stronk van Isaï’ (11:1). Op deze Verlosser zal de genoemde rest zich gelovig richten.

Nieuw bij Jesaja is dat de restgedachte wordt verbonden met de verwachting van een nieuwe David, de Messias.

Amos
In het tienstammenrijk Israël verkondigt de profeet Amos Gods oordeel eveneens in aangrijpende woorden. Het zal zo zwaar zijn dat er van Israël niets meer lijkt over te blijven: ‘Zo zegt de HEERE: Zoals een herder uit de muil van de leeuw twee pootjes of een stukje van het oor redt, zo zullen de Israëlieten gered worden.’ (Am.3:12) Er zal dus maar een klein overblijfsel worden gespaard. Tegelijk vormt deze rest het bewijs dat de HEERE Zijn volk opnieuw zal zegenen, zoals het slothoofdstuk laat horen. Er komt een tijd van herstel en bloei.

Zefanja
Als Zefanja optreedt, is de Babylonische ballingschap niet meer ver weg. Bij deze profeet vormt de restgedachte onderdeel van Gods plan. De nadruk ligt immers op de woorden ‘Ik zal’. Dwars door het oordeel heen zal de HEERE ervoor zorgen dat een rest Hem dient: ‘Maar Ik zal in uw midden doen overblijven een ellendig en arm volk. Zij zullen op de Naam van de HEERE vertrouwen.’ (Zef.3:12) Geestelijke vernieuwing houdt in dat deze rest alleen de HEERE als houvast overhoudt. Juist dit vertrouwen op de HEERE geeft hoop voor de toekomst, zodat Zefanja’s profetie met blijdschap kan eindigen.

Zacharia
Na de ballingschap spreekt de profeet Zacharia over een rest. Dat is niet vreemd, want hij verkondigt Gods boodschap aan de teruggekeerden uit de ballingschap, het deel dat geestelijk gezuiverd uit het oordeel is gekomen. Ook dan zijn er zorgen over het geestelijke welzijn van een volgende generatie, zodat nieuwe toewijding nodig is. Dit zal weer door het oordeel heengaan, waarbij eerst de Herder wordt geslagen en vervolgens de meerderheid van het volk ten ondergaat.

Het laatste hoofdstuk van de profetie schildert echter een nieuwe toekomst voor een gezuiverde minderheid (Zach.13:7-9; 14). Daarin krijgen ook de heidenvolken een plaats, een notie die bij de profeten voor de ballingschap al volop voorkomt.

Wat leer je van de restgedachte in het Oude Testament? In de eerste plaats dat de zonde diep ingrijpt en Gods plan lijkt te verstoren.

Na het Oude Testament
Na het Oude Testament is de restgedachte sterk aanwezig bij groepen die zich beschouwen als Gods uitverkoren volk. We kunnen denken aan de Joodse stroming van de Essenen in de nederzetting van Qumran. Zij zien zichzelf met hun Messiasverwachting op een unieke plaats staan. Een ander voorbeeld zijn de Farizeeën. Zij treden in de evangeliën op als een selecte groep omdat ze uiterst serieus met Gods geboden omgaan, maar daaraan een hele reeks bepalingen hebben toegevoegd. Toch zijn deze bewegingen niet de rest die de HEERE bedoelt, als we zien hoe Jezus op de Farizeeën reageert.

Vragen
1. De restgedachte in het Oude Testament laat zien dat Gods verlossing steeds weer door het oordeel heengaat. Wat zegt dit over de HEERE?
2. Kun je Hem eren om Zijn weg en werk? Of vind je dit juist moeilijk?

Dubbele lading
Wat leer je van de restgedachte in het Oude Testament? In de eerste plaats dat de zonde diep ingrijpt en Gods plan lijkt te verstoren. God neemt het kwaad zo hoog op dat eerst de totale mensheid en daarna Israël helemaal ten onder lijken te gaan. Er blijft slechts een kleine minderheid over. Toch leert de restgedachte ook dat God trouw blijft aan Zijn verbond met Israël en zo aan Zijn liefdevolle bedoeling met de mensheid. De restgedachte heeft dan ook de dubbele lading van oordeel én genade. Preciezer gezegd: Gods verlossing gaat steeds weer door het oordeel heen. Het is een weg die boven ons menselijk verstand uitgaat, maar waarlangs Hij de eer krijgt.

Dat is heel wat anders dan wat iemand als Charles Darwin heeft geschreven over de rest. Volgens de grondlegger van de evolutietheorie speelt daarbij het principe van de ‘overleving van de sterkste’ (survival of the fittest). Deze opvatting legt kracht in mensen en rassen. Laten we na dit stukje heilsgeschiedenis onder de indruk komen van Gods ondoorgrondelijke weg en werk. Laten we Hem verwonderd belijden met de woorden: Wie is een God als U?

Dr. R. W. de Koeijer is predikant van de hervormde gemeente te Waddinxveen en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 52,50). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

Praatmee

Beluister onze podcast

#331 Patrick & Jeffrey over Eppo Bruins, Christenen voor Israël en Tom de Wal
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

M. Bal
Nieuws

Nieuwe dominee voor GerGem Terwolde-De Vecht: J. Janse

Kandidaat J. Janse uit Vierhouten heeft het beroep aangenomen dat door de gereformeerde gemeente Terwolde-De Vecht op hem was uitgebracht. In totaal ontving hij dertien beroepen, meldt GerGeminfo.nl. Janse werd in 2020 aangenomen als student aan de T

Ds. A.C. Borsje
Video

Ds. Borsje kreeg een email van een man die een bijzondere tekst op een grafsteen zag staan

"'Beste dominee, afgelopen week liepen we op een begraafplaats hier ergens in de buurt. Ik liep een beetje rond en zag een grafsteen met daarop de tekst: 'En het geschiedde dat de bedelaar stierf’. Deze tekst bleef maar in mijn hoofd ronddwalen. Waar

Donald Trump
Nieuws

Donald Trump stelt dat christendom in Amerika 'vernietigd' wordt als Biden opnieuw president wordt

Voormalig president Donald Trump heeft tijdens een bijeenkomst opgemerkt dat het christendom in Amerika in gevaar zal komen als Joe Biden opnieuw de presidentsverkiezingen wint. Dat meldt The Christian Post. Trump stelde zelfs dat het christendom in

Public Domain/Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg
Nieuws

Archeologen ontdekken zeldzame papyrustekst over Jezus' jeugd

Archeologen hebben in een universiteitsbibliotheek in Duitsland een oude papyrus gevonden waarop de naam 'Jezus' te lezen is. Dat meldt The Christian Post. Deze papyrus, afkomstig uit Egypte, wordt beschouwd als het oudste bewaard gebleven fragment v

ds. M. Baan
God

Ds. Baan: 'Afscheiden van de hervormde kerk heeft geen zin'

'Ik ben belijdend lid van een van de afgescheiden kerken. Ik geloof dat de afgescheiden kerken de plicht hebben zich weer aan te sluiten bij de Hervormde Kerk zodra dit kan zonder principes aan de kant te hoeven zetten of af te wijken van de belijden

embryokweek
Verdieping

Ingrijpen in DNA van embryo's: hoe ver kun je gaan?

Is de techniek waarmee DNA van embryo’s aangepast kan worden veilig in de handen van mensen? Het kweken van menselijke embryo’s is een voorwaarde om deze techniek in gang te zetten. Daarom moet daar over gesproken worden. Stel: het is 2050 en er is e

Cvandaag podcast
Podcast

Cvandaag podcast over Eppo Bruins, Christenen voor Israël en Tom de Wal

Redacteur Patrick Simons legt uit waarom Christenen voor Israël boos is op het dagblad Trouw. Presentator Jeffrey Schipper merkt op dat het ministerschap van voormalig CU-Kamerlid Eppo Bruins veel losmaakt. En tv-persoonlijkheid Johan Derksen windt z

Ds. P. L. R. van der Spoel
Nieuws

Ds. Van der Spoel aanvaardt beroep hervormd Harderwijk

De hervormde gemeente in Harderwijk verwelkomt een nieuwe predikant. Ds. P. L. R. van der Spoel (foto) heeft het beroep als deeltijdpredikant (60 procent) aanvaard. Hij combineert het predikantschap met zijn bediening als gevangenispredikant te Sitta

Meerartikelen

Zie ik kom spoedig
Video

Video: hoe Openbaring 19 de terugkomst van Jezus beschrijft

Het wordt zeven keer beloofd in Openbaring en in Openbaring 19:11-21 gaat het gebeuren. Jezus komt samen met miljoenen engelen en Zijn heiligen terug naar de Olijfberg en al Zijn vijanden worden verslagen. Maak in onderstaande video tijd voor aflever

Ron van der Spoel
Video

Ron van der Spoel over de eerste vraag die God ooit aan de mens stelde

'Waar ben je?', het is een vraag die we vast allemaal wel eens hebben gekregen. Het was ook de eerste vraag die God aan de mens stelde na de zondeval. In Genesis 3 lezen we hoe God Adam en Eva opzoekt nadat ze van de verboden vrucht gegeten hebben en

Statenvertaling
Nieuws

NBG lanceert Statenvertaling-website

De Statenvertaling is sinds 1637 een hoeksteen van het christendom in Nederland. Ook al zijn er inmiddels zo'n twintig Nederlandse Bijbelvertalingen, tot op de dag van vandaag wordt de Statenvertaling in verschillende kerken gebruikt. Om die kerken e

Urk
Positief nieuws

Indrukwekkende beelden: massale samenzang op haven van Urk

Urk is misschien wel het meest bekende christelijke dorp van Nederland. Regelmatig laten Urkers dan ook zien hoe bijzonder en mooi het christelijke geloof kan zijn. Zondagavond was weer zo'n moment. Alsof het hele dorp was leeggestroomd, zó druk was

Drs. Ernst Leeftink
Opinie

Frame behoudende CGK-dominees is in strijd met belangrijk Bijbels principe

Je ziet het de laatste jaren steeds vaker: behoudende CGK-dominees roepen anderen in hun kerk op om zich strikt vast te houden aan synodale besluiten. Dat je in 'het aloude presbyteriaal-synodale stelsel' per definitie strikt gebonden bent aan genome

prof. dr. Willem Ouweneel
Boekfragment

Toekomstige terugkeer Joden naar het 'Beloofde land' is geen sprookje

Er  bestaat een nauwe koppeling tussen de ‘terugkeer’ (bekering) tot God en de ‘terugkeer’ naar het 'Beloofde land'. In Deuteronomium 30 worden die twee zaken dan ook in één adem genoemd en met dezelfde termen aangeduid. Deze passage is slechts zeer

Stoffer
Nieuws

Chris Stoffer op partijcongres: "Niet Geert Wilders maar God doet de zon opgaan"

“De verkiezingen voor de Tweede Kamer in november zorgden voor een van de grootste politieke aardverschuivingen in onze historie.” Dat stelde SGP-leider Chris Stoffer zaterdag op het jaarlijkse partijcongres dat gehouden werd in Nieuwegein. Het was d

pkn-synode
Nieuws

PKN-synode besluit: hbo-theoloog kan officieel dominee worden

Een hbo-theoloog kan voortaan volledig ‘dienaar des Woords’ worden in de Protestantse Kerk van Nederland (PKN). Daartoe besloot de synode vrijdag. Het veelbesproken voorstel kreeg een meerderheid van stemmen. Daardoor is het voortaan mogelijk om met

Mona Keijzer
Nieuws

Beoogd minister Mona Keijzer getuigt van haar "Maker" in de Tweede Kamer

Mona Keijzer, de beoogd minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, heeft deze week tijdens haar zogeheten hoorzitting in de Tweede Kamer getuigt van haar geloof in God. De politica van de BoerBurgerBeweging (BBB) sprak in haar bijdrage o

Ds. M. Klaassen
Video

Dr. Klaassen schetst drie typen christenen waar we ons in kunnen herkennen

Dr. M. Klaassen behandelde onlangs in een preek drie denkbeeldige personen die in dezelfde gemeente zitten en alledrie hetzelfde missen: de doorwerking van Gods Geest in hun leven en ziel én in het gemeenteleven. De eerste denkbeeldige persoon, die d

Cvandaag podcast
Podcast

Ergernis van de week: zure reacties op biddende voetballers

"Kom op, mensen. Soms kun je ook gewoon iets mooi vinden zonder er direct weer allerlei kanttekeningen en kritische noten bij te plaatsen", stelt Cvandaag-redacteur Patrick Simons naar aanleiding van kritische reacties op het bericht 'Voetballers Ned

ChristenDOM?
Video

Is het christendom een westers verzinsel? Bekijk de video

'Is het christendom een westers verzinsel?', die vraag staat centraal in een nieuwe video van het christelijke YouTube-kanaal ChristenDOM?. Op dit kanaal gaan christelijke jongeren middels uitlegvideo's in op allerlei geloofsthema's die een rol spele