Bijbelse profeten spreken van een 'rest' of 'overblijfsel': waarom?

God 15 september 2023 Dr. R. W. de Koeijer, De Waarheidsvriend
rest overblijfsel

Bij het lezen van de Bijbel stuit je op de term ‘rest’ of ‘overblijfsel’. Vooral de profeten spreken hierover. Toch krijgt dit begrip niet zo vaak aandacht. En dat is niet terecht.

Het woord ‘rest’ heeft in ons spraakgebruik meestal een negatieve klank. Je kunt denken aan wat waardeloos is geworden: een etensrest, een auto op de schroothoop, een allerlaatste winkelvoorraad van de bakker. Het liefst wil je zo snel mogelijk van een restant af.

Heeft de term ‘rest’ in de Bijbel ook een negatieve klank? Ja en nee. Hoewel het woord niet vaak wordt genoemd, heeft de zaak in elk geval veel meer betekenis dan we op het eerste gezicht denken. Via de restgedachte krijgen we zicht op God en Zijn werk. In dit artikel letten we op wat het Oude Testament over de rest zegt.

Noach
In Genesis kom je de restgedachte al tegen in de geschiedenis van Noach. Na de zondeval gaat het met de mensheid van kwaad tot erger. Noach en zijn gezin vormen een uitzondering: ‘Alleen Noach bleef over, en wat met hem in de ark was.’ (Gen.7:23) Dit staat tegen een inktzwarte achtergrond, want bijna de hele mensheid verdrinkt in het water van de zondvloed.

Na de zondeval gaat het met de mensheid van kwaad tot erger. Noach en zijn gezin vormen een uitzondering

Nu wordt Noach niet gered omdat hij een beter mens is dan al zijn tijdgenoten, ook al wandelt hij met God. Alles is te danken aan Gods genade. Tegelijk zie je bij hem wat kenmerkend is voor de rest in de Bijbel: het gaat hierbij om gelovigen die in donkere tijden met God wandelen. Op deze manier komt Zijn trouw in Noach en de zijnen aan het licht en dat is hoopvol. Via Noach laat God Zijn schepping namelijk niet los, zoals Hij via het teken van de regenboog laat zien. Zijn plan gaat door in de tweede wereld.

Jozef
Omdat de wereld ook na de zondvloed verdorven is, kiest de HEERE voorlopig maar één man uit en in hem maar één volk. In de roeping van Abraham ontdek je opnieuw de dubbele lading van de restgedachte. De beperking tot één volk houdt het oordeel in over de wereld. Eigenlijk kunnen we Israël de ‘rest van de volken’ noemen. In deze rest gloort hoop, want Abraham hoort dat in zijn nageslacht de hele aarde zal worden gezegend (Gen.12:3).

In de tijd van Jakob komt de rest in de problemen door de dreiging van een hongersnood. De redding van Jakobs gezin is de achtergrond van de Jozefsgeschiedenis. Als Jozef eenmaal onderkoning is geworden en zich bekend heeft gemaakt aan zijn broers, licht hij namelijk de sluier op van Gods plan: ‘God heeft mij vóór jullie uitgezonden, om voor jullie een overblijfsel veilig te stellen, en jullie door een grote uitredding in het leven te behouden.’ (45:7) Jozef is dus onderkoning geworden om Gods volk toekomst te bieden. Blijkbaar kunnen ook gevaarlijke omstandigheden het voortbestaan van de rest bedreigen, en niet alleen zonde en ongehoorzaamheid.

Elia
De geschiedenis van de HEERE en Israël is er een van zonde en genade, zoals ook in het optreden van Elia blijkt. Hier komt de restgedachte opnieuw naar voren. Na zijn overwinning op de berg Karmel, waar hij vuur van de hemel heeft gebeden, raakt Elia aan de grond. Hij vreest dat er niemand is overgebleven die de HEERE werkelijk dient. Dan bemoedigt God Zijn moedeloze dienaar: ‘Ik zal er in Israël zevenduizend overlaten, allen die de knieën niet gebogen hebben voor de Baäl, en allen van wie de mond hem niet gekust heeft.’ (1 Kon.19:18)

De restgedachte is aangrijpend, want velen van het volk blijken de HEERE dus niet werkelijk te dienen.

Nu ontdekken we pas goed dat er ook dwars door Israël een scherpe scheiding loopt. De restgedachte is aangrijpend, want velen van het volk blijken de HEERE dus niet werkelijk te dienen. Maar in de zevenduizend ligt hoop voor de toekomst: Gods werk gaat in een donkere tijd door.

Jesaja
De restgedachte is vooral te vinden bij de profeten. Jesaja profeteert in het tweestammenrijk Juda, waar hij de zonden openlegt, waarschuwt voor het komende oordeel en oproept tot bekering. De vijanden zullen veel verwoesten, maar toch blijft er een rest over: ‘Als de HEERE van de legermachten ons niet een gering aantal ontkomenen had overgelaten, als Sodom zouden wij geworden zijn; wij zouden Gomorra gelijk geworden zijn.’ (Jes.1:9)

In een dreigende tijd krijgt de zoon van Jesaja een hoopvolle naam. De jongen heet Sjear-Jashub, wat betekent: een rest zal terugkeren (7:3; vgl. 10:20-21). De restgedachte laat ook hier zien hoe diep de afval van de HEERE is doorgedrongen onder het volk. Omdat Israël niet luistert naar de profetische prediking, staat het oordeel van de ballingschap voor de deur.

Tegelijk klinkt in het overblijfsel door dat de HEERE trouw blijft aan Zijn beloften en de deur naar de toekomst openhoudt. Dan komt er echte vernieuwing, want de teruggekeerde rest zal op de HEERE vertrouwen: ‘Op die dag zal het gebeuren dat de rest van Israël en wie van het huis van Jakob ontkomen zijn, niet langer zullen steunen op hem die hen geslagen heeft, maar zij zullen steunen op de HEERE, de Heilige van Israël, in trouw. Die rest zal terugkeren, de rest van Jakob, naar de sterke God.’ (10:20-21)

Nieuw bij Jesaja is dat de restgedachte wordt verbonden met de verwachting van een nieuwe David, de Messias. Hij krijgt de naam Immanuel (7:14) of ‘Twijgje uit de afgehouwen stronk van Isaï’ (11:1). Op deze Verlosser zal de genoemde rest zich gelovig richten.

Nieuw bij Jesaja is dat de restgedachte wordt verbonden met de verwachting van een nieuwe David, de Messias.

Amos
In het tienstammenrijk Israël verkondigt de profeet Amos Gods oordeel eveneens in aangrijpende woorden. Het zal zo zwaar zijn dat er van Israël niets meer lijkt over te blijven: ‘Zo zegt de HEERE: Zoals een herder uit de muil van de leeuw twee pootjes of een stukje van het oor redt, zo zullen de Israëlieten gered worden.’ (Am.3:12) Er zal dus maar een klein overblijfsel worden gespaard. Tegelijk vormt deze rest het bewijs dat de HEERE Zijn volk opnieuw zal zegenen, zoals het slothoofdstuk laat horen. Er komt een tijd van herstel en bloei.

Zefanja
Als Zefanja optreedt, is de Babylonische ballingschap niet meer ver weg. Bij deze profeet vormt de restgedachte onderdeel van Gods plan. De nadruk ligt immers op de woorden ‘Ik zal’. Dwars door het oordeel heen zal de HEERE ervoor zorgen dat een rest Hem dient: ‘Maar Ik zal in uw midden doen overblijven een ellendig en arm volk. Zij zullen op de Naam van de HEERE vertrouwen.’ (Zef.3:12) Geestelijke vernieuwing houdt in dat deze rest alleen de HEERE als houvast overhoudt. Juist dit vertrouwen op de HEERE geeft hoop voor de toekomst, zodat Zefanja’s profetie met blijdschap kan eindigen.

Zacharia
Na de ballingschap spreekt de profeet Zacharia over een rest. Dat is niet vreemd, want hij verkondigt Gods boodschap aan de teruggekeerden uit de ballingschap, het deel dat geestelijk gezuiverd uit het oordeel is gekomen. Ook dan zijn er zorgen over het geestelijke welzijn van een volgende generatie, zodat nieuwe toewijding nodig is. Dit zal weer door het oordeel heengaan, waarbij eerst de Herder wordt geslagen en vervolgens de meerderheid van het volk ten ondergaat.

Het laatste hoofdstuk van de profetie schildert echter een nieuwe toekomst voor een gezuiverde minderheid (Zach.13:7-9; 14). Daarin krijgen ook de heidenvolken een plaats, een notie die bij de profeten voor de ballingschap al volop voorkomt.

Wat leer je van de restgedachte in het Oude Testament? In de eerste plaats dat de zonde diep ingrijpt en Gods plan lijkt te verstoren.

Na het Oude Testament
Na het Oude Testament is de restgedachte sterk aanwezig bij groepen die zich beschouwen als Gods uitverkoren volk. We kunnen denken aan de Joodse stroming van de Essenen in de nederzetting van Qumran. Zij zien zichzelf met hun Messiasverwachting op een unieke plaats staan. Een ander voorbeeld zijn de Farizeeën. Zij treden in de evangeliën op als een selecte groep omdat ze uiterst serieus met Gods geboden omgaan, maar daaraan een hele reeks bepalingen hebben toegevoegd. Toch zijn deze bewegingen niet de rest die de HEERE bedoelt, als we zien hoe Jezus op de Farizeeën reageert.

Vragen
1. De restgedachte in het Oude Testament laat zien dat Gods verlossing steeds weer door het oordeel heengaat. Wat zegt dit over de HEERE?
2. Kun je Hem eren om Zijn weg en werk? Of vind je dit juist moeilijk?

Dubbele lading
Wat leer je van de restgedachte in het Oude Testament? In de eerste plaats dat de zonde diep ingrijpt en Gods plan lijkt te verstoren. God neemt het kwaad zo hoog op dat eerst de totale mensheid en daarna Israël helemaal ten onder lijken te gaan. Er blijft slechts een kleine minderheid over. Toch leert de restgedachte ook dat God trouw blijft aan Zijn verbond met Israël en zo aan Zijn liefdevolle bedoeling met de mensheid. De restgedachte heeft dan ook de dubbele lading van oordeel én genade. Preciezer gezegd: Gods verlossing gaat steeds weer door het oordeel heen. Het is een weg die boven ons menselijk verstand uitgaat, maar waarlangs Hij de eer krijgt.

Dat is heel wat anders dan wat iemand als Charles Darwin heeft geschreven over de rest. Volgens de grondlegger van de evolutietheorie speelt daarbij het principe van de ‘overleving van de sterkste’ (survival of the fittest). Deze opvatting legt kracht in mensen en rassen. Laten we na dit stukje heilsgeschiedenis onder de indruk komen van Gods ondoorgrondelijke weg en werk. Laten we Hem verwonderd belijden met de woorden: Wie is een God als U?

Dr. R. W. de Koeijer is predikant van de hervormde gemeente te Waddinxveen en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 52,50). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

ChristenvervolgingGeloofszekerheidIsraëlDuurzaamheidOpvoeden

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

Kerkasiel
Nieuws

Kerkasiel in Kampen stopt na precies twee jaar: gezin Babayants mag kerk verlaten

Na 730 dagen komt er een einde aan het kerkasiel in de Open Hof in Kampen. De Oezbeekse familie Babayants hoeft niet langer binnen de kerkmuren te blijven om uitzetting te voorkomen. Een nieuwe juridische procedure biedt het gezin volgens de...

Noorwegen
Nieuws

Noorse bisschoppen komen met verklaring op Transgedenkdag: "Kerk moet veilig zijn"

De twaalf bisschoppen van de lutherse Noorse kerk hebben gezamenlijk een verklaring uitgebracht op Transgedenkdag. Ze roepen christenen op zich te verzetten tegen haat en onrecht tegenover transpersonen. “De kerk moet een veilige plek zijn voor...

aken
Nieuws

Katholieke kerk in Duitse deelstaat steunt gezichtssluierverbod op scholen

De katholieke vertegenwoordiging in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen steunt het plan om gezichtssluiers op scholen te verbieden. Antonius Hamers, die namens vijf bisdommen de contacten met de deelstaat onderhoudt, vindt een zichtbaar gezicht...

kaars
Nieuws

Kerken noemen morgen de namen van hun overledenen: wat is Eeuwigheidszondag?

In veel kerken klinken morgen de namen van gemeenteleden die het afgelopen jaar zijn overleden. Zondag 22 november is Eeuwigheidszondag, ook wel Gedachteniszondag genoemd. Nabestaanden worden uitgenodigd om samen met de gemeente stil te staan bij het...

Ruissen
Nieuws

Christelijke waarden haatzaaiend? SGP eist opheldering over rapport tegen christelijke organisaties

De SGP, NPV Zorg en Schreeuw om Leven belanden vanwege hun christelijke standpunten in een rapport over haat. Dat stelt SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen, die opheldering eist over The Hate Review. De opstellers spreken over ‘besmetting’ door...

doop
Nieuws

Belg wil uit doopregister worden geschrapt, Europese bisschoppen maken bezwaar

Een Belgische man die als kind rooms-katholiek werd gedoopt, wil zijn persoonsgegevens uit het doopregister laten verwijderen. Zijn verzoek heeft geleid tot een zaak bij het Hof van Justitie van de Europese Unie. De Europese bisschoppencommissie...

EK
Nieuws

SGP presenteert Eerste Kamerlijst en kiest bovenaan voor vertrouwde gezichten

De SGP gaat met de zittende senatoren Peter Schalk en Marc de Vries bovenaan de conceptlijst de Eerste Kamerverkiezingen van 2027 in. Topambtenaar Jan Willem van der Ham staat op de derde plaats. “Meer dan ooit is het nodig om het geluid van Gods...

Oude Kerk in Putten
Persbericht

Stichting HOE viert 50-jarig jubileum met gratis concert in Putten

Stichting HOE (Hulp Oost-Europa) uit Barneveld bestaat dit jaar 50 jaar. Ter afsluiting van alle activiteiten in dit jubileumjaar organiseert de stichting op D.V. zaterdag 28 november een gratis jubileumconcert in de Oude Kerk in Putten (foto). De...

Meerartikelen

Sela
Video

Sela deelt liveopname van 'Licht in de nacht' tijdens kerstconcert in Rotterdam Ahoy

De christelijke muziekgroep Sela heeft een liveopname van het lied Licht in de nacht gedeeld. De uitvoering werd opgenomen tijdens een kerstconcert in Rotterdam Ahoy. Met het lied richt de band de aandacht op de geboorte van Jezus Christus en de hoop...

Cvandaag Explainer
Video

Ophef over Statenvertaling 2027?

Een nieuwe Bijbelvertaling die volgens een predikant ‘het werk van de duivel’ is. De Statenvertaling 2027 bestaat nog niet eens, maar zorgt nu al voor flinke verdeeldheid binnen de gereformeerde gezindte. Waarom willen de makers de eeuwenoude...

Mart de Kruif (links op de foto) en zendingspredikant ds. Kees van der Knijff
Persbericht

Oud-generaal Mart de Kruif en zendingspredikant spreken tijdens ondernemersavond GZB

Hoe blijf je overeind wanneer de omstandigheden tegenzitten en machteloosheid dreigt? Die vraag staat centraal tijdens een ondernemersavond van de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) op donderdag 26 november in Harderwijk. Voormalig luitenant-generaal...

Hour of Power
Interview

Kenji Gorré bidt met Curaçao: “Uiteindelijk doen we het voor de glorie van God”

Kenji Gorré speelde bij Manchester United, werd aanvoerder bij Maccabi Haifa en vertegenwoordigde Curaçao op het wereldkampioenschap. Jarenlang draaide zijn leven vrijwel volledig om voetbal. Inmiddels weet hij dat zijn identiteit niet afhangt van...

Kerkasiel Kampen
Analyse

Twee jaar kerkasiel in Kampen: hoe lang kan een kerk een gezin blijven beschermen?

Al twee jaar klinkt er dag en nacht gezang, gebed en Bijbellezing in de Open Hof in Kampen. Niet alleen om God te eren, maar ook om te voorkomen dat een Oezbeeks gezin wordt uitgezet. Voor de betrokken kerk is het een kwestie van christelijke...

Jonathon van Maren
Preekverslag

Jonathon van Maren wijst op pornogebruik binnen refogezindte: “Dit is een noodsituatie”

Een jongen van vijftien die al tien jaar worstelt met pornografie. Meisjes die nauwelijks nog vertrouwen hebben in een toekomstig huwelijk. Echtparen bij wie jarenlang verborgen pornogebruik diepe wonden heeft geslagen. De Canadese schrijver en...

Ds. G.J. Baan
Preekverslag

Ds. G.J. Baan over Christus' offer: “Beperkte verzoening houdt geen beperkte vrijmoedigheid in”

Voor wie stierf Christus? Als Zijn bloed niet voor iedereen is vergoten, hoe kan het Evangelie dan toch aan iedereen worden aangeboden? Tijdens een bijeenkomst in het Hoornbeeck College in Amersfoort ging ds. G.J. Baan op die vraag in. De predikant...

kamp
Nieuws

Twee voorgangers gewond bij aanval op kerkdienst in vluchtelingenkamp Zuid-Soedan

Islamitische vluchtelingen uit Soedan hebben zondag 15 november een kerkdienst in het Zuid-Soedanese vluchtelingenkamp Gorom aangevallen, zeggen de getroffen voorgangers tegen Morning Star News. Twee voorgangers en verschillende gemeenteleden raakten...

Red Light District Amsterdam
Nieuws

SGP en ChristenUnie willen structureel geld voor vrouwen die uit prostitutie willen stappen

De SGP en ChristenUnie willen dat er structureel geld beschikbaar komt voor vrouwen die uit de prostitutie willen stappen. De partijen hebben daarvoor samen een amendement ingediend bij de begroting van Justitie en Veiligheid. Ook wil...

Pakistan
Nieuws

Als tiener opgepakt voor godslastering, negen jaar later dreigt nog altijd de strop

Hij was zestien toen hij werd opgepakt wegens godslastering. Inmiddels zit de Pakistaanse christen Shahzad Masih al ruim negen jaar gevangen en hangt hem de doodstraf boven het hoofd. Zijn advocaten vragen opnieuw om ingrijpen: het hoger beroep tegen...

Duitsland
Nieuws

Duitse vreemdelingendienst breekt kerkelijk gebouw open om vrouw uit kerkasiel te halen

In het Duitse Bremerhaven hebben medewerkers van de vreemdelingendienst woensdagmorgen een deur van een kerkelijk gebouw laten openbreken om een 62-jarige Syrische vrouw uit kerkasiel te halen. De vrouw moest naar Polen worden overgebracht, maar werd...

Oud-president George W. Bush
Nieuws

George Bush steunt vertrek gemeente uit methodistenkerk en krijgt lof

De Amerikaanse evangelist Franklin Graham prijst oud-president George W. Bush vanwege zijn steun voor het vertrek van een kerkelijke gemeente uit de United Methodist Church. Dat meldt Baptist News Global. Volgens Graham is de kerk daarmee 'trouw...