Opvattingen van kerkrechtjurist over nieuwe fusiekerk zijn merkwaardig

God22 maart 2023 Hans Bügel
synode fusiekerk

Mr. dr. Pel is een kerkrechtjurist die zijn sporen heeft verdiend. Toch zijn zijn kerkrechtelijk opvattingen, zoals verwoord in zijn recente artikel: “Kerk-en-fusie: de gemeente ten onrechte als sluitpost over de fusie tussen GKv en NGK” in het licht van het gereformeerde kerkrecht en zijn beginselen merkwaardig te noemen.

Merkwaardig omdat hij het fusieproces onderscheidt in een bestuurlijk en gemeentelijk traject. Die gedachte steunt kennelijk op het feit dat plaatselijke kerken, zijnde gemeenten, zelfstandige entiteiten zijn naar gereformeerd kerkrecht die vrijwillig zijn aangesloten bij een kerkverband. Vanwege de zelfstandigheid van de gemeente en de vrije keuze van de plaatselijke gemeente voor het kerkverband, kan een generale synode niet beslissen voor en over een plaatselijke gemeente binnen haar kerkverband om mee te gaan in een fusie. Zo’n besluit zou in strijd zijn met de plaatselijke autonomie van de gemeente en is daarmee onrechtmatig.

Wederkerige overeenkomst
Hoewel de redenering op zichzelf begrijpelijk is, berust deze opvatting op een misverstand. Het klopt dat naar gereformeerd kerkrecht plaatselijke kerken zelfstandige kerken zijn. Zij zijn vrijwillig tot een verband van kerken toegetreden zonder dat zij hun zelfstandigheid hebben verloren. Echter, met het toetreden tot een kerkverband zijn de kerken die behoren tot het kerkverband ten opzichte van elkaar als het ware contractpartijen geworden bij een wederkerige overeenkomst. Deze wederkerige overeenkomst schept, over en weer, rechten en plichten. Kenmerkend daarbij is dat het nakomen van de rechten en plichten niet afdwingbaar zijn, ondanks dat zij wel verplichtend zijn. Dit betekent dat als het kerkverband in haar overeenkomst een bepaalde bevoegdheid toekent aan een orgaan binnen het kerkverband, de plaatselijke kerken ten aanzien daarvan, afzien van hun eigen bevoegdheid op dat punt.

Vanouds behoort het streven naar kerkelijke eenheid tot iets wat behoort tot de kerken van de meerdere vergadering in het algemeen.

Bovendien betekent het toekennen van bevoegdheid ook als uitgangspunt gebondenheid aan die bevoegdheid voor de plaatselijke kerken. Het is kenmerkend voor gereformeerde kerkverbanden dat plaatselijke kerken weliswaar niet hun bevoegdheden over bepaalde zaken opgeven, maar wel dat zij die bevoegdheden hebben gemandateerd aan kerkelijke organen binnen het kerkverband. Dat kerkelijk orgaan mag dan uit naam van de plaatselijke kerken bevoegdheden uitoefenen en besluiten nemen namens die plaatselijke kerken.

Voldoende basis
Pel stelt zich op het standpunt dat het de generale synode aan mandaat zou ontbreken van de plaatselijke kerken om ook in hun naam te besluiten tot een fusie met de NGK. Volgens Pel ontbreekt een kerkordelijke grondslag en is dat ook wel logisch dat zij ontbreekt omdat dit zich ook niet zou verdragen met het gereformeerde kerkrecht en haar grondbeginselen. Echter, dat is onjuist. Hoewel in de vigerende kerkorde van de GKv, ex artikel E67.4, de bevoegdheden van de generale synode wat ongelukkig lijken te zijn geformuleerd, blijkt, in het licht van de rechtsgeschiedenis van dit artikel, er voldoende basis voor de generale synode om een fusiebesluit te nemen dat ook onmiddellijk de plaatselijke kerken bindt. Die bevoegdheid is niet in strijd met de zelfstandigheid van de plaatselijke kerken, maar juist gebaseerd op het mandaat van die kerken. De Dordtse Kerkorde, waarvan de GKv kerkorde is afgeleid en in feite mede op gebaseerd is, kent immers afspraken waarbij aan meerdere vergaderingen, zoals de generale synode, zaken worden overgelaten die mindere vergaderingen, zoals de kerkenraad, zelf niet kunnen doen of die tot de kerken gezamenlijk behoren.

Vanouds behoort het streven naar kerkelijke eenheid tot iets wat behoort tot de kerken van de meerdere vergadering in het algemeen. Wie de verschillende acta van de GKv vanaf haar ontstaansgeschiedenis raadpleegt, kan vaststellen dat kerkelijke eenheid tot de taken en bevoegdheden van de generale synode behoren. In de praktijk van het kerkelijk leven functioneert het ook daadwerkelijk zo; ook in de GKv zijn er bijvoorbeeld regelingen voor samenwerkende en samenwerkingsgemeenten. Daarover zijn landelijke afspraken gemaakt en die betreffen synodebesluiten. Het is niet zo dat een plaatselijke zelfstandige kerk niet bevoegd zou zijn om zelf afspraken te maken met elke willekeurige kerk, maar zij maakt van die bevoegdheid geen gebruik, omdat zij dat zo met andere kerken binnen het verband heeft afgesproken. En ook in de kerk geldt dat gemaakte afspraken behoren te worden nagekomen.

Bezwaar ongegrond
Een fusie van het kerkverband is dus bij uitstek iets wat behoort tot de kerken van de meerdere vergadering in het algemeen. De kerken die behoren tot het verband hebben de generale synode gemandateerd om te streven naar en te komen tot kerkelijke eenheid. Daarmee is de bevoegdheid een gegeven, omdat het een zaak betreft, ex artikel E67.4 van de kerkorde, waarvan door de kerken eerder is afgesproken om die gezamenlijk in de generale synode te behartigen. Daarmee is in feite de kern van Pel zijn bezwaar ongegrond. Het klopt dat volgens gereformeerd kerkrecht de plaatselijke kerken zelfstandige kerken zijn. Inderdaad zijn zij op vrijwillige basis toegetreden tot het landelijke kerkverband, maar zij hebben ook gezamenlijk afgesproken dat zaken die de kerkelijke eenheid betreffen tot het mandaat van de generale synode behoren.

De suggestie die Pel wekt is dat sprake zou zijn van kerkelijke hiërarchie, maar van een top en grondvlak is in de GKv geen sprake.

Bindende rechtskracht
De argumentatie dat het mandaat van de generale synode niet zover gaat dat zij voor individuele kerken kan beslissen om mee te gaan met een fusie van het kerkverband, wordt niet gedragen door een beroep op gereformeerd kerkrecht. Immers, het kerkrecht van de GKv gaat uit van een presbyteriaal-synodaal stelsel. Kerken worden in dat stelsel door middel van afvaardiging naar meerdere vergaderingen vertegenwoordigd. Het is dus ook niet zo dat er sprake is van een top-down benadering zoals Pel zegt. Een meerdere vergadering is immers niet hoger, maar alleen breder samengesteld. Het principe van het presbyteriaal-synodale stelsel is nu juist dat verondersteld en aanvaard wordt dat kerken in die meerdere vergaderingen vertegenwoordigd zijn. Dat verklaart ook dat voor kerkelijke besluitvorming in de GKv geldt dat een besluit van een kerkelijke vergadering bindende rechtskracht heeft. Die bindende rechtskracht ziet dus ook op binding van plaatselijke kerken aan besluiten van de generale synode. Dergelijke besluiten hoeven niet eerst, voordat zij rechtskracht krijgen, te worden geratificeerd door de plaatselijke kerkenraden, maar hebben uit zichzelf direct bindende rechtskracht. Dit leidt alleen tot een uitzondering als er sprake zou zijn van een kerkelijk besluit dat in strijd is met Gods Woord of de kerkorde. Voor dat geval is de plaatselijke kerkenraad bevoegd het betwiste besluit niet uit te voeren. Hoewel op de redactie van deze kerkordelijke bepaling kritiek kan worden uitgeoefend, omdat de artikelen F74.1 en F74.4 innerlijk tegenstrijdig zijn, doet dat niet af aan haar bedoeling, namelijk dat er geen gebondenheid is aan besluiten in strijd met Gods Woord of de kerkorde.

De consequentie is dat een generale synode bindende besluiten kan nemen voor plaatselijke kerken. Dat is geen hiërarchie of inbreuk op de zelfstandigheid van plaatselijke kerken, maar het toepassen van tussen kerken in de kerkorde gemaakte afspraken. De suggestie die Pel wekt is dat sprake zou zijn van kerkelijke hiërarchie, maar van een top en grondvlak is in de GKv geen sprake. Het gaat uitsluitend om het gemeenschappelijke brede draagvlak van de kerken dat tot uitdrukking komt in synodale besluitvorming. De vrijheid van de kerken is niet in het geding, want kerken hebben immers in alle vrijheid ervoor gekozen de kerkorde als wederkerige overeenkomst van samenwerking te accepteren. Daarbij is het uitgangspunt, zoals de kerkorde ook nadrukkelijk verwoordt, dat besluiten van de kerken in meerdere vergaderingen te allen tijde moeten overeenstemmen met Gods Woord en de kerkorde. In feite kunnen meerdere vergaderingen geen rechtsgeldige besluiten nemen die daarmee in strijd zijn. De zelfstandigheid van plaatselijke kerken komt dan ook onmiddellijk tot uiting bij niet-rechtsgeldige besluiten. Kerkenraden kunnen die - in de woorden van de Gkv kerkorde - niet uitvoeren.

Toetsingsrecht
In zoverre Pel zich beroept op het toetsingsrecht, miskent Pel dat de aard van dat toetsingsrecht niet betekent dat pas na aanvaarding door de plaatselijke kerkenraden kerkelijke besluiten rechtskracht krijgen; die besluiten ontlenen immers hun rechtskracht aan het feit dat zij overeenstemmen met Gods Woord en de kerkorde. De afspraken over besluitvorming in de kerkorde veronderstellen dat zij overeenstemmen met Gods Woord en de kerkorde, zodat het toetsingsrecht een niet op zichzelf staand recht is, maar van toepassing is als er duidelijke en concrete aanwijzingen zijn dat een kerkelijk besluit niet zou voldoen aan de daaraan te stellen voorwaarden en dus mogelijk rechtskracht ontbeert.

De voorstelling van zaken die Pel geeft van de bevoegdheden van meerdere vergaderingen en de rol van de plaatselijke gemeenten is verkeerd.

In de kerkorde van de GKv is bovendien nadrukkelijk bepaald dat besluiten rechtskracht hebben ook als een kerkenraad meent dat het besluit in strijd is met Gods Woord en de kerkorde. Dan hoeft die kerkenraad het besluit niet uit te voeren. Dat impliceert dat de rechtsgeldigheid van dat besluit blijft bestaan. Heel concreet: de inbreng van de plaatselijke gemeente is gewaarborgd in de afvaardiging en vertegenwoordiging van alle kerken in de meerdere vergaderingen en daarom is raadpleging van de gemeente niet nodig. Zij is weer wel nodig als een kerkenraad meent dat aan een besluit rechtskracht ontbreekt omdat het zou strijden met Gods Woord of de kerkorde of in geweten dat besluit niet kan worden uitgevoerd of kan worden aanvaard.

Analogie
Als de generale synode besluit om te fuseren met de NGK, besluiten de gezamenlijke kerken van de GKv tot die fusie. In het verenigingsrecht geldt bijvoorbeeld ook dat, als twee verenigingen besluiten tot een fusie, de leden van de verenigingen automatisch lid zijn van de nieuwe gefuseerde vereniging. Leden kunnen weliswaar niet tegen hun wil lid zijn van een vereniging, zodat leden hun lidmaatschap van de gefuseerde vereniging moeten opzeggen als zij daarvan geen lid willen zijn. Naar analogie geldt dit ook bij de fusie van de GKv. Met het fusiebesluit worden alle, tot het kerkverband behorende kerken van GKv, automatisch lid van het nieuwe door fusie ontstane kerkverband. Uiteraard kunnen bezwaren worden geuit tegen het fusiebesluit door het bewandelen van de kerkelijke weg of kan het lidmaatschap van het kerkverband worden beëindigd.

Standaardsituatie
De voorstelling van zaken die Pel geeft van de bevoegdheden van meerdere vergaderingen en de rol van de plaatselijke gemeenten is verkeerd. Het wekt ten onrechte de indruk dat plaatselijke kerken een zelfstandig fusiebesluit zouden moeten nemen. Dat past niet in het presbyteriaal-synodale stelsel waarop de Gkv gestoeld is. Dat er na het fusiebesluit de uitvoeringshandelingen bij de plaatselijke kerken nodig zijn, is logisch; het fusiebesluit brengt rechtsgevolgen met zich mee die tot aanpassingen van bestaande regelingen kunnen leiden. Dat zijn rechtsgevolgen van het fusiebesluit. Om die redenen hoeft de kerkenraad daarvoor niet de instemming van de gemeente te vragen, ondanks dat de kerkenraad er uiteraard wel verstandig aan zou doen de gemeente daarbij goed te betrekken. Het betrekken van de gemeente is verstandig om de gemeente vertrouwd te maken met het nieuwe kerkverband waarvan de gemeente straks onderdeel van uit gaat maken, maar is niet nodig voor de vraag of de gemeente van Christus daardoor wordt gediend of geschaad. Die vraag wekt de suggestie dat de gezamenlijke kerken, in de generale synode bijeen, bij hun besluitvorming geen rekening zouden houden met de vraag of de gemeenten van Christus daardoor worden gediend of geschaad. Dat is niet het geval.

Het kan zijn dat een minderheid van kerken de opvatting van de meerderheid niet deelt. Die omstandigheid kan met zich meebrengen dat voor die kerken er gegronde bezwaren zijn tegen een meerderheidsbesluit en daarom tot gewetensbezwaren leiden die het verdragen van het meerderheidsbesluit in de weg staan. Die situatie is echter wel een uitzonderingssituatie. De standaardsituatie is die van de kerkorde, zoals beschreven in artikel A2.1, namelijk dat in de kerk van Christus alles op gepaste wijze en in goede orde moet gebeuren, zodat de vrede wordt gediend, want onze God is immers geen God van wanorde, maar van vrede.

Hans Bügel is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en is in het dagelijks leven werkzaam als advocaat. Klik hier om zijn website te bezoeken.

Praatmee

Beluister onze podcast

#327 Jeffrey & mr. Lineke Blijdorp over het rechtse kabinet, Tom de Wal en ontkerkelijking
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

Wilders
Nieuws

Bestuursvoorzitter CHE haalt uit naar Geert Wilders: "Verwacht een massaal protest"

Jan Hol, voorzitter van het college van bestuur van de Christelijke Hogeschool Ede, heeft een brandbrief gestuurd aan PVV-leider Geert Wilders. Hij toont zich een fel tegenstander van de onderwijsplannen van de PVV, wat onder meer het invoeren van ee

Taya Kyle
Nieuws

Amerikaanse weduwe vergeeft moordenaar van haar man: "Omdat ik Gods kind ben, kan ik dat"

Taya Kyle, de weduwe van de beroemde Amerikaanse scherpschutter Chris Kyle, heeft 11 jaar na de moord op haar man de dader kunnen vergeven. Dat meldt CBN News. Chris Kyle en zijn vriend Chad Littlefield werden op 2 februari 2013 vermoord op een schie

pakistan
Nieuws

Pakistan: door moslimmenigte zwaar toegetakelde christen buiten levensgevaar

De 74-jarige christen die zaterdag door een islamitische menigte in de Pakistaanse stad Sargodha zwaar werd toegetakeld, is buiten levensgevaar. Zijn toestand is op dit moment stabiel. Dit weekend trok een woedende moslimmenigte naar zijn huis na een

Bangladesh
Nieuws

Tot christendom bekeerde gezinnen Bangladesh moesten uit vijver drinken

De enige drinkwaterput in Pirgacha, een dorp in het noordwesten van Bangladesh, is verboden terrein voor zeven christelijke gezinnen. Als ‘straf’ omdat zij het hindoegeloof de rug hebben toegekeerd. Ze moesten water drinken uit een vervuilde vijver,

Wilkin van de Kamp
Video

Wilkin van de Kamp vertelt waarom gelovigen zich met Christus mogen bekleden

"In de doop druk je uit dat je oude leven met Jezus is begraven, en dat je met Hem opgestaan bent als een nieuwe schepping. God noemt jou vanaf nu Zijn geliefde kind. Geestelijk gezien ben je nog maar een pasgeboren baby, kwetsbaar en naakt. Je hebt

Ds. G. J. Slotman
Nieuws

Nieuwe dominee voor NGK Haarlem: ds. G. J. Slotman

De Nederlandse gereformeerde kerk (NGK) in Haarlem verwelkomt binnenkort een nieuwe predikant. Ds. G. J. Slotman (foto) heeft het beroep aanvaard en neemt binnenkort afscheid van de Eudiokiakerk in Kampen (Noord). In de Wilhelminakerk volgt hij de na

De Wereld Rond
Podcast

Zendingswerker deelt ervaringen in podcast: Jacco Zutphen

In deze podcastaflevering van 'De Wereld Rond' vertelt Jacco Zutphen over zijn jeugd in Gouda, zijn betrokkenheid bij GX International en over zijn leven en werk in Brazilië. Je hoort hoe hij samen met zijn vrouw Suzana een bijbelschool startte bij d

magazine Goud
Nieuws

Magazine 'Goud' om met kinderen de Bijbel te ontdekken

"Door muziek heen leerde ik God kennen", zegt Pearl Jozefzoon. "Ik hoop dat ook mijn kinderen door muziek merken dat God er is." Pearl en andere bekende christelijke Nederlanders vertellen over de gouden momenten met hun kinderen en de Bijbel in het

Meerartikelen

Tessa van OIst
Levensverhaal

Tessa van Olst was 11 jaar depressief en wilde uit het leven stappen (totdat ze God ontmoette)

"Ik dacht dat de wereld zonder mij beter af. Ik voelde mij een last voor mijn vrienden en ouders", vertelt Tessa van Olst. Ruim elf jaar lang was Van Olst depressief. Als ze geen perspectief meer ziet, overweegt ze het uit het leven te stappen. Dankz

Charis Music
Video

Christelijke muziekgroep Charis Music brengt eerste single uit: 'Great is His faithfulness'

'Great is His faithfulness', zo heet de nieuwe én eerste single van de christelijke muziekgroep Charis Music. De single, waarin het gaat over Gods grote trouw, verscheen afgelopen week en is via de bekende muziekstreamingsdiensten te beluisteren.  Ov

Egypte
Nieuws

Egyptische christen onwettelijk vastgehouden en noodzakelijke medische hulp geweigerd

In Egypte wordt een christelijke bekeerling, die al meer dan drie jaar in voorarrest zit, onthouden van noodzakelijke medische behandeling. Ondertussen gaat zijn gezondheid hard achteruit. Abdulbaqi Saeed Abdo, een Jemenitische vluchteling, werd op 1

Sieberen Voordewind
Verdieping

Gescheiden christenen veroordelen heeft niets te maken met Jezus' liefde

Deze boodschap is bestemd voor christenen die te maken hebben met echtscheiding. In dit artikel wil ik een echtscheiding niet aanmoedigen maar opkomen voor hen die dit meegemaakt hebben en vertrapt worden door mensen die zichzelf christen noemen. Nie

Timothy Alkema
Interview

Waarom omzien naar elkaar volgens Timothy Alkema vanzelfsprekend zou moeten zijn

"Niet alleen christenen worden gekenmerkt door geloof, hoop en liefde. Ook buiten de kerk spelen deze drie waarden een grote rol van betekenis in het leven van mensen”, vertelt Timothy Alkema. De pastoraal werker en geestelijk werker schreef vorig ja

curatorium GerGem
Nieuws

Diaken toegelaten door curatorium GerGem

Op de eerste vergaderdag heeft het curatorium één student toegelaten tot de Theologische School van de Gereformeerde Gemeenten (GerGem), meldt GerGeminfo.nl. Het gaat om dhr. G.J. van den Ende (37) uit Borssele. Hij is diaken van de gereformeerde gem

jubileum Bonisa
Video

Terugkijken: uitzendingen omtrent jubileum Bonisa

In verband met de viering van 50-jaar Bonisa werd er vorige week elke dag een live uitzending gehouden vanuit EMG Studio in Apeldoorn onder leiding van Riekelt Pasterkamp. Deze uitzendingen zetten door middel van muziek, een kinderverhaal en gesprekk

Sargodha
Nieuws

Woedende moslimmenigte valt christelijke gemeenschap aan in Pakistan

Een menigte woedende moslims in Pakistan heeft afgelopen weekend op gewelddadige wijze een christelijke gemeenschap aangevallen. Aanleiding hiervoor was een beschuldiging van godslastering die door een islamitische geestelijke werd verspreid. Minsten

Sela
Video

Luister naar de nieuwste single van Sela: 'Kyrie Eleison'

'Kyrie Eleison', zo heet de nieuwste single van de bekende christelijke band Sela. Het nummer verscheen vandaag en is via de bekende streamingsplatforms te beluisteren. De videoclip is opgenomen in de prachtige Sint-Janskerk in Gouda en de tekst van

Ds. J. IJsselstein
Video

GerGem-predikant waarschuwt christenen die kerkdiensten overslaan

"In Hebreeën 10 zegt de apostel Paulus dat we onze onderlinge bijeenkomst niet moeten nalaten. Dat betekent dus dat je niet moet thuisblijven of ergens anders naar toe moet gaan. We moeten elkaar daarin vermanen, zeker met het oog op de grote dag des

Hezbollah
Nieuws

Hezbollah-raket vernietigt kerkgebouw Messiaanse gemeente in Noord-Israël

Een raketaanval door Hezbollah vanuit Zuid-Libanon heeft afgelopen vrijdag het gebouw van een Messiaanse gemeente in het Israëlische Kiryat Shmona verwoest. Dat meldt All Israel News. Voorganger Israel Illuz, zijn familie en de leden van de gemeente

Christian Stier
Verdieping

Werd in Ezechiël 37 geprofeteerd over de huidige staat Israël?

Wie zich verdiept in de algemene christelijke visie op de huidige staat Israël, komt er al snel achter dat het herstel van Israël vaak gezien wordt als een geleidelijk proces dat in 1948 is begonnen. Een bekende profetie die veel wordt aangehaald is