Er klinkt een lied terwijl je in de auto zit. Het is geen christelijk lied. Er wordt niets over God gezongen. Misschien zitten er zelfs helemaal geen woorden in. Toch gebeurt er iets. Je borst trekt samen. Je ogen worden vochtig. Ineens bevind je je op een plek waar je niet had verwacht terecht te komen.

De meesten van ons hebben zo'n moment weleens meegemaakt. Veel minder mensen weten wat ze ermee moeten doen. De eerlijke evangelische reflex is vaak om er een beetje wantrouwig tegenover te staan. Het was slechts emotie. Slechts nostalgie. Of gewoon slimme muziekproductie. Een echte ontmoeting met God, denken we, heeft de juiste woorden nodig.

Onlangs bracht ik drie dagen door op de conferentie van het International Network for Music Theology aan de Universiteit van St Andrews. De lezingen gingen over popster Billie Eilish, de Franse componist Olivier Messiaen en zelfs over het dagboek van Samuel Pepys. Toch draaide alles uiteindelijk om één vraag: waar verschijnt het heilige in muziek? En moet het daarvoor eerst worden uitgenodigd?

Ik presenteerde zelf een lezing over hoe de verstilde, onopgeloste muziek van Billie Eilish voor een generatie zonder religieuze achtergrond een soort heilige ruimte is geworden. Toen ik na afloop terugkeek op het weekend, viel mij iets op. Bijna niemand legt gewone christenen uit wat muziektheologie eigenlijk is. Voor wetenschappers is er genoeg geschreven, maar nauwelijks voor de persoon die deze week door een lied diep geraakt werd en niet wist hoe hij dat moest plaatsen.

Laat ik daarom een poging doen.

Wat is muziektheologie?
Muziektheologie stelt de vraag wat God met muziek te maken heeft. En dan niet alleen met kerkmuziek, maar met alle muziek.

Hoe langer ik mij met dit vakgebied bezighoud, hoe sterker ik ervan overtuigd raak dat de scheidsmuur die wij hebben opgetrokken tussen heilige en wereldlijke muziek in de Bijbel helemaal niet bestaat. We hebben een traditie verward met een leerstelling. Binnen de muziektheologie bestaan hierover verschillende opvattingen.

Aan de ene kant staat Jeremy Begbie, de invloedrijkste stem binnen dit vakgebied. Hij houdt muziek dicht bij het christelijke verhaal. Volgens hem kan muziek buitengewoon krachtig zijn, zolang haar betekenis wordt gevormd door de Schrift en de christelijke traditie. Muziek staat in dienst van de theologie. Ze opereert niet zelfstandig.

Aan de andere kant staat David Brown. Hij betoogt dat God mensen ook ontmoet door kunst die helemaal geen religieuze pretenties heeft. Zo'n ontmoeting is volgens hem werkelijk en zelfs sacramenteel. Daarvoor zijn geen christelijke woorden nodig. Muziek kan je naar God leiden zonder Hem ook maar één keer te noemen.

Algemene genade
Zelf voel ik mij meer verwant aan Brown. Dat moment in de auto is meer dan een emotionele reactie. Een generatie die de kerkdeur niet meer binnenkomt, ontmoet iets dat werkelijk is wanneer muziek haar meeneemt naar een plaats die zij niet kan benoemen. Toch schuilt er in Browns benadering ook een gevaar. Zijn openheid kan uitmonden in een vaag soort spiritualiteit, waarin alles wat ons diep raakt automatisch heilig wordt. Dat vind ik te vrijblijvend. Daarom zoek ik steviger grond onder mijn voeten.

De Nederlandse theoloog Abraham Kuyper schreef ooit zijn beroemde woorden over genade en kunst: "Er is geen vierkante centimeter van het menselijk leven waarvan Christus niet zegt: 'Van Mij.'" Daarmee geeft Kuyper precies wat ik bij Brown mis: een theologische onderbouwing.

Volgens Kuyper behoort de inspiratie achter kunst niet uitsluitend tot de bijzondere genade. Zij vloeit voort uit de algemene genade, waardoor God alles wat waar, goed en mooi is in de menselijke cultuur in stand houdt. Binnen de kerk, maar ook ver daarbuiten.

Dat ene inzicht verandert alles. De schoonheid van een instrumentaal muziekstuk hoeft niet eerst religieus gemaakt te worden om heilig te lijken. Zij was altijd al van God. Wanneer Mogwai, een Schotse postrockband zonder christelijke boodschap, een instrumentaal nummer maakt dat je diep raakt, dan bevinden zij zich niet buiten Gods genade. Als iets werkelijk mooi is, bevindt het zich al binnen die genade.

De coronapandemie heeft dat niet veranderd. Toen de kerkgebouwen sloten, werd alleen zichtbaar wat altijd al waar was: de kerk heeft nooit het alleenrecht gehad op het heilige.

"God was daar al"
Wie muziek uitsluitend verbindt aan expliciet christelijke teksten, beschermt iets waardevols. Maar daarmee blijft er geen ruimte over om iets te zeggen over de heilige ontzag die een tiener ervaart tijdens een concert. Dat gevoel dat hij wordt aangesproken door iets wat groter is dan hijzelf. Het begrip algemene genade stelt mij juist in staat om iets gedurfds te zeggen: "Dat was God. Hij was daar al eerder."

En het is niet alleen zachte, instrumentale muziek waarin God werkzaam kan zijn. Tijdens de conferentie ging een van de lezingen over de opkomst van christelijke metal. Muzikanten nemen een muziekstijl die vaak met duisternis wordt geassocieerd en richten haar op aanbidding. Hetzelfde principe, maar aan de andere kant van het muzikale spectrum. Als Gods genade zowel de verstilling van postrock als het geschreeuw van metal kan omvatten, dan ligt de scheidslijn niet in de muziek. Die ligt in onszelf.

Wat betekent dit voor de kerk?
De praktische betekenis voor het gewone gemeenteleven is eenvoudig. Je stopt ermee muziek te zien als slechts de opwarmer voor de preek. Je gaat je afvragen wat de liederen in jouw gemeente eigenlijk vormen in de levens van mensen. Is er ruimte voor verdriet én voor lofprijzing? Helpen de liederen mensen eerlijk voor God te leven of stimuleren ze vooral religieuze prestaties? En je hoeft niet langer bang te zijn voor dat lied dat onverwacht klinkt terwijl je onderweg bent.

Neem muziek serieus als een plaats waar God Zich kan laten ontmoeten. Let op wat er gebeurt wanneer dat gebeurt. De genade die heel de schepping draagt, wacht niet op onze toestemming om genadig te zijn. Zij zingt al eeuwenlang tot mensen die nooit naar God zochten. Daarvoor had zij nooit de juiste woorden nodig.

Bovenstaand artikel verscheen onlangs op de website van Premier Christianity en is met toestemming overgenomen door Cvandaag.