Wat als de Bijbel embryoselectie niet expliciet verbiedt?
In elke generatie wordt de kerk geconfronteerd met specifieke uitdagingen. In onze tijd draaien de grote vragen om nieuwe technologieën en hun betekenis voor wat het is om mens te zijn.
Gesprekken onder christenen richten zich terecht op digitale technologie, vooral smartphones, sociale media en kunstmatige intelligentie. Toch zijn er ook andere technologieën die aandacht vragen. Als het gaat om het mens-zijn zie ik vier fundamentele uitdagingen voor de kerk. Voor zover ik kan beoordelen zijn kerken en voorgangers onvoldoende voorbereid om met de urgentie en het gezag te reageren die dit moment vraagt.
Deze uitdagingen verschillen van elkaar, maar hangen nauw samen
- Het steeds later trouwen en het dalende geboortecijfer, naast een groeiende groep mensen die langdurig of levenslang single blijft.
- Liefdesrelaties met levensechte chatbots, ondersteund door door AI gegenereerde realistische pornografie.
- De brede beschikbaarheid van goedkope cosmetische chirurgie en andere ingrijpende lichaamsaanpassingen, van botox tot afslankinjecties zoals Ozempic.
- Een ongekende reeks technologieën om menselijk leven te beginnen of te beëindigen, die nu al door de rijken worden gebruikt en steeds toegankelijker worden voor de middenklasse.
De biomedische revolutie
Die laatste categorie verdient bijzondere aandacht. Aan het begin van het leven gaat het om kunstmatige anticonceptie, draagmoederschap en ivf, maar ook om het invriezen van eicellen, genetische manipulatie in de baarmoeder, genetische screening van bevruchte embryo’s en kunstmatige baarmoeders.
Aan het einde van het leven zien we eveneens technologische innovaties. Euthanasie beperkt zich niet meer tot pillen of infusen. Er bestaan inmiddels zelfdodingscapsules waarin stikstofgas wordt gebruikt om de dood zogenaamd waardig en therapeutisch te laten verlopen. Het bevestigt de autonomie van de mens tot het moment waarop er geen mens meer over is om die autonomie te claimen.
Deze ontwikkelingen hangen nauw samen met technologie, maar ze komen ook voort uit een samenleving die wordt gekenmerkt door vervreemding, alternatieven en zelfverbetering.
Een samenleving van vervreemding
Mannen en vrouwen groeien uit elkaar. Ze vormen minder vaak duurzame relaties en gezinnen. Zo ontstaan levens zonder broers en zussen, zonder kinderen en kleinkinderen. In die leegte worden alternatieven aantrekkelijk: pornografie, chatbots, draagmoederschap en spermadonatie. Zelfs artsen die het laatste middel toedienen vervangen priesters die het laatste sacrament bedienen.
Tegelijk blijft er een verlangen naar verbondenheid. Dat uit zich in pogingen tot zelfverbetering, zoals cosmetische ingrepen om tekenen van ouderdom te onderdrukken. Ook embryoselectie kan gezien worden als een vorm van verbetering, al betekent dat in werkelijkheid het terzijdeschuiven van ongewenste kinderen.
Sommige technologieën zijn nog toekomstmuziek. Kunstmatige baarmoeders voor menselijk gebruik bestaan nog niet. Genetische manipulatie is niet vrij beschikbaar. Hulp bij zelfdoding is in veel Amerikaanse staten nog verboden.
Maar de meeste kwesties zijn al dagelijkse realiteit. Niet alleen voor een kleine elite, maar voor gewone mensen. Ook voor kerkgangers. Zij wonen niet alleen in grote steden, maar ook in conservatieve regio’s. Dit zijn geen buitenstaanders. Dit zijn mensen in de kerk.
En toch hebben veel kerken hierover weinig te zeggen. Waarom?
De Bijbel noemt het niet
Een eenvoudige reden is dat de Bijbel deze technologieën niet expliciet noemt. Je vindt er geen verwijzingen naar ivf, genetische manipulatie of kunstmatige intelligentie. Nieuwe ethische vragen vragen daarom om hernieuwde bestudering van de Schrift.
De Bijbel is geen lijst met veelgestelde vragen. Hij geeft antwoord op onze diepste vragen, maar niet op elke specifieke kwestie. Dat betekent dat volwassen christenen en voorgangers in staat moeten zijn om Bijbelse antwoorden te formuleren op nieuwe vragen, ook als expliciete teksten ontbreken.
Het gevaar van vaagheid
Bij gebrek aan duidelijke teksten wordt vaak verwezen naar begrippen als geweten of onderscheiding. In de praktijk leidt dit er echter toe dat ethische vragen tot privékeuzes worden gereduceerd. Wat niet expliciet verboden is, wordt als toegestaan beschouwd.
Dat maakt kerken onvoorbereid. Niet alleen vanwege een beperkte visie op de Schrift, maar ook door een te onheldere visie op het gezag van de kerk en haar leiders
Van anticonceptie naar ivf
Een voorbeeld is anticonceptie. In korte tijd gingen veel protestanten van terughoudende toestemming naar vrijwel algemene acceptatie. De redenering was eenvoudig: de Bijbel verbiedt het niet expliciet.
Eeuwenlang dachten protestanten daar anders over. Die historische eenstemmigheid zou ons vandaag aan het denken moeten zetten. Het laat zien dat dit wel degelijk een morele en theologische vraag is.
Wat anticonceptie was voor seksuele ethiek, is ivf voor bio-ethiek. De logica is vaak pragmatisch: als een techniek leven mogelijk maakt, rechtvaardigt het doel de middelen. Omdat de Bijbel ivf niet expliciet verbiedt, weten veel voorgangers niet goed hoe zij zich hierover moeten uitspreken.
Het patroon van aanpassing
Steeds opnieuw zien we hetzelfde patroon. Juridische vragen verdringen ethische vragen. Individuele autonomie verdringt kerkelijk gezag. De vermeende stilte van de Bijbel weegt zwaarder dan traditie en theologische reflectie. Wat ooit ondenkbaar was, wordt vanzelfsprekend.
Sommige protestanten zoeken daarom steun bij de rooms-katholieke sociale leer. Die biedt een doordacht kader om actuele vragen ethisch te doordenken. Dat model laat zien dat God niet onverschillig staat tegenover concrete maatschappelijke en medische keuzes.
Stilte is geen optie
Christus' gemeente heeft leiding nodig. Dit zijn de vragen die hun leven bepalen. Stilte is daarom geen neutrale keuze. Het creëert een leegte die door de samenleving wordt gevuld. Zeker, toepassing van de Schrift op nieuwe terreinen zal soms rommelig verlopen. Voorgangers kunnen fouten maken. Maar wat is het alternatief? Is zwijgen geen vorm van angst?
Zelfs wanneer eerdere generaties fouten maakten, zoals bij de zogenaamde reinheidscultuur, spreken we jongeren nog steeds aan op relaties en seksualiteit. Waarom zouden we dan zwijgen over embryoselectie, ivf of euthanasie?
De eenheid van het leven
Binnen de rooms-katholieke traditie bestaat het idee van het naadloze kleed. Dat verbindt kwesties rond begin en einde van het leven met thema’s als armoede, gezin en arbeid. Ondanks mogelijke misbruik ervan helpt dit perspectief om het menselijk leven als één geheel te zien.
Misschien hebben we vandaag een vernieuwde visie nodig die al deze technologische en ethische vragen omvat. Niet om simpele antwoorden te geven, maar om het gesprek te beginnen.
Christenen rekenen op ons.
Praatmee