cip.nl is nu cvandaag.nl
Start gratis maand
Dr. G. A. van den Brink
Dit artikel is nu opgeslagen in je dashboard.
Bewaar artikelen in je dashboard.

God

17 november 2022 door Dr. G. A. van den Brink

Verontruste GKv’ers zien gezag voor de Bijbel afnemen: hebben zij gelijk?

In 2017 hebben de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) besloten dat de ambten open worden gesteld voor vrouwen. Dankzij deze openstelling is er nu een fusieproces gestart tussen de GKv en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK). Gemeenteleden binnen de GKv maar ook zusterkerken uit het buitenland hebben echter bezwaren ingebracht tegen de besluiten van 2017, en verzocht om revisie. Een commissie heeft vervolgens in 2020 een rapport opgesteld, met de naam Elkaar van harte dienen (EVHD). Hierin bespreken zij de bezwaren, maar erkennen die niet. Het rapport is, integendeel, bedoeld als een onderbouwing van het eerder genomen besluit.

cvandaag Premium logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door cvandaag Premium lid Jeffrey Schipper.

Word ook lid

De grootste zorg van de bezwaarden binnen de GKv betreft het gezag van de Schrift. Zij vrezen dat de andere visie op de ambten het gevolg is van een fundamenteel andere opvatting over het Woord van God. Hebben de bezwaarden gelijk?

Uitleg en toepassing
Laten we onderscheid maken tussen de uitleg en de toepassing van een tekst. Deze tweedeling is eeuwenlang in de kerk gebruikt. De uitleg (explicatio) gaat over wat de tekst zegt, beweert en openbaart. In de toepassing (applicatio) wordt daarna de brug naar onze eigen situatie gemaakt. De gedachte achter deze tweedeling is dat de uitleg van de tekst min of meer vastligt, tijdloos is, maar dat de toepassing verandert met de tijd. Een dominee in de 17e eeuw maakte een andere toepassing dan een dominee nu in de 21e eeuw. Want onze cultuur en context zijn anders dan die van vroeger. De uitleg blijft echter door de eeuwen heen gelijk. Wij kunnen ook nu een tekst van duizenden jaren oud nog steeds lezen, uitleggen en begrijpen. De toepassing is misschien ingewikkeld, maar de uitleg is niettemin meestal helder. In de uitleg van de tekst klinkt de stem van God: duidelijk, stabiel, onveranderlijk, tijdloos.

Het rapport vindt dat je het gezag van de Schrift al voldoende erkent als je je naar eer en geweten beroept op de Bijbel en op bijbelteksten. Dat is een magere definitie.

De synode hanteert echter een andere visie. EVHD beweert met zoveel woorden dat er geen explicatio mogelijk is zonder applicatio. Anders gezegd: elke nieuwe situatie vraagt om een andere uitleg. Elke cultuur vereist een andere exegese. De uitleg van de Schrift is even veranderlijk als onze cultuur, onze context, onze situatie. De Schrift uitleggen wordt daarmee tot een eindeloze stroom van telkens veranderende uitleggen. Er komt nooit een moment dat je mag zeggen: ‘Deze tekst zegt dit’; ‘Dat hoofdstuk beweert dat’; ‘De Schrift zegt…’. Elke bewering over de betekenis van de Bijbel is op het volgende moment alweer achterhaald. Niet slechts de toepassing van Gods Woord is veranderlijk (zoals in de traditionele visie) maar ook de uitleg. Het rapport noemt dit ‘vrijheid van exegese’. Dat is een ongelukkige verwoording, want die uitdrukking betekende vroeger heel wat anders.

Er staat in het rapport: “We hebben te maken met verschillen in interpretatie van de Schrift tussen mensen die allemaal het gezag van de Schrift erkennen en zich naar eer en geweten beroepen op Bijbelteksten en op de Bijbel als geheel. In die interpretatie worden historische en culturele argumenten meegewogen.” Ik zie in deze zinnen gebeuren wat ik hiervoor heb uiteengezet. Bij het interpreteren van de Schrift worden historische en culturele argumenten meegenomen, aldus het rapport. Hier vloeien applicatio en explicatio ineen. Vroeger zou men hebben gezegd: de Schrift interpreteren (uitleggen) vindt plaats zonder onze eigen historische en culturele situatie mee te nemen. Die krijgen pas een stem in de applicatio, en nog niet in de explicatio. Maar het rapport zegt dat de interpretatie wordt bepaald door onze eigen historische en culturele situatie. Het verschil tussen uitleg en toepassing valt hier weg. Ik denk dat het rapport bewust heeft gekozen voor het woord ‘interpreteren’, en niet voor ‘uitleggen’. Het woord interpreteren wordt nu stilzwijgend gebruikt voor uitleg en toepassing samen.

Schriftgezag
Het gezag van de Schrift wordt uiteraard wel genoemd (zie het voormelde citaat). Iedereen binnen de GKv wil dit gezag belijden. Maar wat bedoelen we daarmee? Het rapport vindt dat je het gezag van de Schrift al voldoende erkent als je je naar eer en geweten beroept op de Bijbel en op bijbelteksten. Dat is een magere definitie, en bovendien is het ook nogal subjectief. Vroeger bedoelden theologen met het Schriftgezag (auctoritas Scripturae) dat de inhoud van de bijbel vaste en zekere kennis aan ons openbaart die steunt op de betrouwbaarheid van God zelf. Maar het rapport bedoelt met Schriftgezag dat de gelovige de Bijbel met respect bejegent. Dat laatste is natuurlijk goed en belangrijk, maar het is wel een heel andere zaak dan wat er vroeger met Schriftgezag werd bedoeld. In de moderne benadering is het gezag voor de Bijbel losgemaakt van de concrete inhoud van de Schrift.

Het Schriftberoep heeft een houdbaarheidsdatum die verstreken is zodra onze context verandert. Is dit vrijheid van exegese?

Kortom, ik vind dat de bezwaarden zich terecht grote zorgen maken over de veranderde visie op de Schrift. Belangrijke uitdrukkingen als Schriftgezag, vrijheid van exegese en interpretatie komen wel voor in het rapport, maar met een andere inhoud dan de gebruikelijke. Daardoor slaagt het rapport er niet in om de bezwaarden mee te krijgen in het fusieproces. Het feit dat de ontwikkelingen binnen de GKv naadloos passen in nieuwe filosofische benaderingen die zich hebben voorgedaan in de 20e eeuw (ik denk dan vooral aan de invloed van Hans-Georg Gadamer) bevestigen eens te meer dat de geschetste analyse hoogstwaarschijnlijk juist is.

Wissels
Ik ben, als hersteld hervormde theoloog, een relatieve buitenstaander. Het is gemakkelijk om mij tegen te werpen dat mijn analyse te simpel is, en dat ik vanaf de zijlijn te snel oordeel. Ik denk echter dat die respons voorbarig is. Enige afstand kan ook een voordeel zijn. Veel bezwaarden zijn geen theoloog, hebben zich nooit in hermeneutiek verdiept, en raken in verwarring over de beweringen dat het Schriftgezag helemaal niet in het geding is; zij voelen zich overweldigd door alle rapporten en boeken over interpretatie en context en toepassing. Maar hun diepe besef dat hier wissels omgaan, is volledig terecht.

Laat ik dus kort en bondig formuleren wat er aan het verschuiven is. Te midden van alle betogen en argumentaties van de zijde van de synode is het verschil echt niet zo moeilijk te omschrijven: de synode van de GKv neemt afstand van de overtuiging dat God eens en voor altijd in de Schrift gesproken heeft. We luisteren eindeloos naar de Schrift maar krijgen nooit een helder antwoord. Elk beroep op de Schrift is voorlopig. Elke nieuwe situatie vraagt om een nieuwe uitleg. Het Schriftberoep heeft een houdbaarheidsdatum die verstreken is zodra onze context verandert. Is dit vrijheid van exegese? Het lijkt me eerlijker om te zeggen dat we gevangen zitten in het postmodernisme.

Dr. G. A. van den Brink is docent Filosofie en wetenschappelijk medewerker Kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit Apeldoorn (TUA) en emerituspredikant binnen de Hersteld Hervormde Kerk (HHK). Bovenstaande bijdrage is geschreven in aanloop naar een studiedag op Urk (a.s. zaterdag) van de ‘Kerngroep bezinning GKv’.

cvandaag Premium logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor cvandaag Premium

Je las net een gratis cvandaag Premium artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Praat mee

Alleen cvandaag Premium leden kunnen reageren op artikelen. Word ook cvandaag Premium lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen

Reacties

Wij kunnen Gods Woord alleen verstaan onder leiding van de Heilige Geest. Maar krijgt Gods Geest wel genoeg ruimte in ons hart?