Hoe zit dat eigenlijk met wetenschap en de Bijbel?

God 14 maart 2023 Prof. dr. ir. G. J. de Ridder
Jeroen de Ridder

Wetenschap bestaat niet in de Bijbel. Beter gezegd, je zult er geen beschrijvingen vinden van wat wij tegenwoordig wetenschap noemen, en zeker geen beschouwingen over hoe geloof zich tot wetenschap verhoudt. De moderne wetenschap zoals wij die kennen, ontstond pas vanaf de zestiende eeuw, hoewel er al een basis voor was gelegd in de klassieke oudheid en de middeleeuwse kloosters. Zaken die voor ons vanzelfsprekend bij wetenschappelijke kennis horen - systematische observatie, experimenteren, een zo neutraal mogelijk buitenstaandersperspectief, objectiviteit en waardenvrijheid - wijken vaak af van hoe de Bijbel schrijft over weten en kennen. Hooguit kun je zeggen dat sommige vormen van technologische of ambachtelijke kennis in de Bijbel onder wijsheid vallen.

Kennis in de Bijbel
In zowel het Oude als het Nieuwe Testament ontstaat kennis door ervaring van en betrokkenheid bij het onderwerp van de kennis. Ook de persoonlijke ontmoeting met een ander mens of met God leidt tot kennis. De kennis die je zo opdoet, heeft altijd elementen van subjectieve ervaring en beleving. Kennen is in de Bijbel bovendien een activiteit. Het is geen passieve toestand waarin je feitelijke informatie, ervaringen of gevoelens met betrekking tot het onderwerp hebt en in herinnering kunt roepen. Kennis is in de Bijbel gericht op handelen: wie God echt kent, vreest Hem ook. Bij echte kennis hoort zelfs zorg en liefde voor datgene wat je kent. De herder die zijn schapen kent ( Joh. 10), zorgt ook voor ze. Als God zegt dat Hij weet hoe het volk Israƫl lijdt (Ex. 3:7), stuurt Hij direct Mozes om het volk uit Egypte te bevrijden.

Sciƫntisme
De gedachte dat wetenschappelijke kennis de beste of zelfs de enige vorm van kennis zou zijn, is een ongewoon idee in de Bijbel. Maar tegenwoordig is die ā€˜verabsolutering’ van wetenschappelijke kennis, vaak sciĆ«ntisme of wetenschappelijk imperialisme genoemd, wel gangbaar. Veel populairwetenschappelijke boeken (en niet alleen die van ā€˜nieuwe atheĆÆsten’ als Richard Dawkins, Daniel Dennett en Sam Harris) gaan er stilzwijgend van uit dat je voor echte kennis alleen bij de natuurwetenschappen kunt aankloppen. Voor aanhangers van sciĆ«ntisme tellen andere bronnen van kennis niet volwaardig mee. Persoonlijke ervaring, intuĆÆtie, geesteswetenschappelijke reflectie, literatuur, kunst, het geweten en zeker goddelijke openbaring moeten wijken voor wat de natuurwetenschappen zeggen.

Hoewel sciëntisme in bepaalde kringen populair is, valt er ook kritiek op te geven. Ten eerste hebben alle wetenschappen niet-wetenschappelijke kennis nodig, want onze gewone alledaagse waarnemingen en onze intuïtie zijn de brandstof voor wetenschap. Zonder onze zintuigen en ons gezond verstand zouden we geen meetinstrumenten kunnen aflezen, geen experimenten kunnen bedenken en geen theorieën kunnen onderbouwen. Dus als die totaal onbetrouwbaar zouden zijn, zou wetenschap nooit kennis kunnen opleveren. Natuurlijk filteren en verbeteren wetenschappelijke methoden de waarnemingen en intuïties die eraan voorafgaan, maar zonder een basis van betrouwbare input kan dat nooit kennis opleveren.

Wetenschappelijke bestudering van de natuur levert kennis van God op, want ā€˜de hemel verhaalt van Gods majesteit’

Ten tweede spreekt sciƫntisme zichzelf tegen. De stelling dat de natuurwetenschappen onze enige of beste bron van kennis zijn, is zelf geen uitkomst van natuurwetenschappelijk onderzoek, maar een filosofische stelling, die je alleen met filosofische argumentatie aannemelijk kunt proberen te maken. Als je het sciƫntisme dus helemaal accepteert, moet je sciƫntisme direct verwerpen! Als je het zo bekijkt, zit achter sciƫntisme eigenlijk een denkfout. Natuurwetenschap is enorm succesvol in het produceren van een bepaald soort kennis, die zeer behulpzaam is om de diepere structuur van de wereld beter te begrijpen en om nieuwe technologieƫn en andere toepassingen te ontwikkelen. Maar het gaat mis als je uit dat succes concludeert dat alle kennis net zo zou moeten zijn als natuurwetenschappelijke kennis. Een vergelijking: het feit dat hardlopen een heel effectieve manier is om je conditie op peil te houden, betekent niet dat alleen activiteiten die net zo vermoeiend en belastend zijn als hardlopen dat kunnen.

Verschillende vormen van kennis naast elkaar
Toch moeten we ook weer niet doorschieten in het andere uiterste en doen alsof wetenschappelijke kennis onverenigbaar zou zijn met Bijbels denken over kennis. Vanaf de late middeleeuwen hebben veel wetenschappers de Bijbel gelezen als inspiratiebron en aanmoediging voor de beoefening van wetenschap. In tegenstelling tot wat in andere oud-oosterse culturen werd geloofd, zijn de aarde en de hemellichamen in Genesis 1 Gods schepping en daarom zijn ze zelf niet goddelijk. Je kunt ze dus vrij bestuderen zonder daarmee heiligschennis te plegen. Sterker nog: wetenschappelijke bestudering van de natuur levert kennis van God op, want ā€˜de hemel verhaalt van Gods majesteit’ (Ps. 19:2) en Gods ā€˜onzichtbare eigenschappen zijn vanaf de schepping van de wereld zichtbaar in zijn werken’ (Rom. 1:20).

Verschillende vormen van kennis kunnen bovendien prima naast elkaar bestaan en elkaar zelfs verrijken. Kennis door vertrouwdheid en persoonlijke betrokkenheid kunnen de objectieve beschouwende blik aanvullen. Dankzij wetenschap kennen we de chemische samenstelling van water. Dat doet niets af aan het genot van een koud glas water op een warme dag. Tot op de dag van vandaag ervaren veel gelovige wetenschappers het doen van onderzoek dan ook als een manier om hun Schepper beter te leren kennen.

Prof. dr. ir. G. J. de Ridder is universitair hoofddocent filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Deze bijdrage is afkomstig uit de Bijbel met bijdragen over geloof, cultuur en wetenschap.

Praatmee

Beluister onze podcast

#373 Jeffrey & Petra van de Weetering over Israƫl, de kerk en geloven vanuit de schuilkelder
Of beluister op:
Luister naar
0:00

Meerartikelen

Paus Franciscus
Nieuws

Turkse man met IS-lidmaatschap in Nederland opgepakt om moordplan paus

In Nederland is een 45-jarige man van Turkse afkomst aangehouden op verdenking van betrokkenheid bij een plan om paus Franciscus te vermoorden. Dat meldt de Italiaanse politie aan persbureau ANSA. Hoewel de verdachte eind april al op Schiphol opgepak

Politie
Nieuws

Politie: 'Brand katholieke kerk in Gilze mogelijk aangestoken'

Op dinsdagavond brak er brand uit in de katholieke Sint Petrus’ Bandenkerk in het Brabantse Gilze, waarbij aanzienlijke schade is ontstaan. Volgens de politie is het mogelijk dat de brand opzettelijk gesticht is. Dat melden diverse media. Die brand w

Ds. M. Messemaker
Nieuws

Ds. Messemaker stopt als gemeentepredikant en gaat fulltime lesgeven

Ds. M. Messemaker stopt als gemeentepredikant en gaat fulltime het onderwijs in. Dat meldt het Reformatorisch Dagblad. Naast zijn werk als docent godsdienst aan de Guido de BrĆØs, was Messemaker vier jaar parttime verbonden aan de hervormde gemeente i

Vrouw
Persbericht

4.000 kerken ontvangen brochure over miskraam en stilgeboorte

EƩn op de vier vrouwen krijgt te maken met een verlies in de zwangerschap. Er heerst nog veel onwetendheid hoe om te gaan met een miskraam of stilgeboorte. Schreeuw om leven publiceert daarom een brochure over het christelijk omgaan met miskraam en s

Kamer
Persbericht

Protestants Nederland waarschuwt voor wetsvoorstel: 'Bedreiging voor pastorale zorg'

De vereniging Protestants Nederland waarschuwt dat het wetsvoorstel tot strafbaarstelling van conversiehandelingen een bedreiging vormt voor pastorale zorg. Volgens de vereniging is de wet zo geformuleerd dat ook pastorale gesprekken tot strafrechtel

TU
Persbericht

George Harinck onderscheiden met Kuyperprijs 2026

Dr. George Harinck, gerenommeerd historicus, wetenschapper en rector magnificus van de Theologische Universiteit Utrecht, is onderscheiden met de Abraham Kuyper Prize for Excellence in Reformed Theology and Public Life. De Kuyperprijs, ingesteld in 1

Ds. J. P. Ouwehand
Nieuws

Hervormde gemeente Wijk bij Duurstede beroept ds. J. P. Ouwehand

De hervormde gemeente te Wijk bij Duurstede heeft een beroep uitgebracht op ds. J. P. Ouwehand. De predikant is sinds 2020 verbonden aan de hervormde gemeenten van Ilpendam en Watergang. In Wijk bij Duurstede is men vacant nadat ds. M. J. Middelkoop

Vlag Soedan
Nieuws

Soedanese politie arresteert vijf christenen tijdens rouwdienst

In Soedan zijn vijf Zuid-Soedanese christenen gearresteerd tijdens een rouwdienst. Dat melden diverse kerkleiders. Op 16 augustus viel de politie een rouwdienst binnen in Noord-Khartoum. Pastor Peter Perpeny van de Presbyteriaanse Kerk van Soedan en

Meerartikelen

JĆŗlia Herku
Video

Jonge Theoloog des Vaderlands JĆŗlia Herku te gast in Hour of Power

Aanstaande zondag is JĆŗlia Herku te gast in Hour of Power. Deze jonge theologe heeft een grote passie voor Gen Z en zoekt via kunst het gesprek met hen over diepe levensvragen, zoals: wat betekent het om persoonlijk in God te geloven?  Kijk komende z

Ds. A. van der Zwan
Video

CGK-predikant waarschuwt voor een geloof zonder kennis

Kennis zonder geloof is dood, maar geloof zonder kennis is net zo ernstig. Zo stelde ds. A. van der Zwan in een recente preek over 2 Petrus 1. De CGK-predikant uit Dordrecht wees erop dat we hiervoor juist in onze tijd op onze hoede moeten zijn en ui

Gevangenis
Nieuws

Man vernielt Amerikaanse kerk uit woede tegen God

In de Amerikaanse staat Wisconsin is een man aangehouden vanwege het vernielen van een kerk. Volgens de politie stelde de man tijdens zijn verhoring dat hij ā€œheel boos op Godā€ was en daarom de kerk vernielde. De 35-jarige Jute T. Handrick sloeg vorig

Huwelijksproblemen
Dagelijks leven

Refoweb-vragensteller erkent: ā€œWe hebben eigenlijk geen huwelijk meerā€

Een vrouw die al meer dan tien jaar getrouwd is, deelde in de vragenrubriek van Refoweb haar aangrijpende verhaal. Haar man, bij wie autisme is vastgesteld, heeft zich steeds verder van haar verwijderd. Hij slaapt niet meer naast haar, vindt haar nie

Samuƫl
Video

Waarom rationaliteit niet kan bestaan zonder God

In deze video van ChristenDOM? legt Samuƫl uit waarom rationaliteit volgens hem onmogelijk is zonder God. Vanuit een verrassend perspectief, gebaseerd op inzichten uit de natuurkunde, laat hij zien hoe geloof en logica onlosmakelijk met elkaar verbon

 prof. dr. Herman Selderhuis
Video

Herman Selderhuis over invloed van de kerk op Nederlandse geschiedenis

De kerk heeft een diep stempel gedrukt op de Nederlandse geschiedenis. In deze video vertelt prof. dr. Herman Selderhuis over het Handboek Nederlandse Kerkgeschiedenis; een volledig herzien en rijk geĆÆllustreerd standaardwerk. Het laat zien hoe de ke

Anne Borkent
Podcast

Terugluisteren: Anne Borkent nodigt uit tot rust aan Jezus’ voeten

In een wereld vol haast en rumoer nodigt Aan de voeten van Jezus van Anne Borkent je uit om even stil te staan. Dit 40-dagenboek helpt je om dagelijks tijd te nemen om te bidden met de Bijbel, te luisteren naar Jezus en dichter bij Hem te komen. Juis

Ds. H. Polinder
Preekverslag

Ds. Polinder wijst predikanten op essentiĆ«le taak: ā€œWees een rover van de helā€

"Hebben we nog voor ogen dat we vissers van mensen zijn? Bidden we dat de Heere ons werk zo gebruiken wil dat we een rover van de hel zijn?", aldus ds. H. Polinder. De CGK-predikant stond deze week tijdens de Haamstedeconferentie stil bij Johannes. V

Paul Copan
Boekfragment

Trots versus nederigheid: wat leert de Bijbel ons echt?

Nederigheid is een verkeerd begrepen deugd. De countryzanger Mac Davis zong vrijmoedig dat het moeilijk was nederig te zijn omdat hij in alle opzichten perfect was. Ik ben opgegroeid met zinnen als: ā€˜Nederig en er trots op!’ of ā€˜Heb je mijn boek gele

CGK
Nieuws

CGK-strijd: CG Beraad noemt advies rechter 'onmogelijk'

Het Christelijk Gereformeerd Beraad (CG Beraad) reageert kritisch op het advies van de rechter in de rechtszaak rond de generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK). Volgens het beraad is het ā€œbeschamendā€ dat kerkelijke zaken via de

Gavin
Nieuws

Hollywood-acteur Gavin Casalegno gebruikt bekendheid om geloof te delen

Gavin Casalegno is bij miljoenen kijkers bekend als Jeremiah Fisher uit de populaire Prime Video-serie The Summer I Turned Pretty. Maar buiten de filmset profileert de 25-jarige Texaan zich steeds nadrukkelijker als christen. Via sociale media deelt

Reitsma
Persbericht

GZB organiseert retraite voor predikanten en kerkelijk werkers

Woensdag 10 september is er in de Oosterkerk in Zeist een retraite over het GZB-jaarthema ā€˜Hou vol - God is trouw’. Hoe houd je het als predikant of kerkelijk werker vol en hoe houd je je vast aan je roeping wanneer er veel op je afkomt? Predikanten