Bernhard Reitsma over de kracht van gelijkenissen

God 11 januari 2018 Bernhard Reitsma, De Waarheidsvriend
Bernhard Reitsma

De gelijkenissen van de Heere Jezus, wie kent ze niet? Maar om ze goed te begrijpen is kennis van de wereld van het Midden-Oosten aan het begin van onze jaartelling nodig. Prof. dr. Bernhard Reitsma geeft uitleg in De Waarheidsvriend.

Niet lang geleden liep ik in Den Haag. Op weg van het station naar het Binnenhof fietste niemand minder dan premier Rutte mij voorbij. Leuk, maar niet heel bijzonder. Onze minister-president gaat ook in zijn derde termijn wel vaker op de fiets. Altijd met een brede glimlach, vriendelijk zwaaiend naar iedereen. Weinig Nederlanders zullen daar moeite mee hebben. Een sportieve premier straalt iets vitaals uit en dat heeft Nederland nodig. Toch, als ik dat verhaal in het Midden-Oosten aan collega’s en vrienden vertel, dan kijken ze wel even raar op. De leider van het land op de fiets?

‘Maar jullie zijn toch een welvarend land? Hebben jullie dan geen geld om voor de premier een auto te kopen, met chauffeur?’ In veel landen ga je namelijk pas op de fiets als je te arm bent om een auto aan te schaffen. Als de belangrijkste man van het land op de fiets moet, dan zal Nederland wel op de rand van een faillissement staan.

Het probleem van allegorie is dat we bijna alles in een gelijkenis kunnen inlezen wat onze fantasie maar bedenkt.

Associaties
Een simpel beeld roept verschillende associaties op. Dat maakt het voor ons lastig bepaalde geschiedenissen uit het Nieuwe Testament goed te begrijpen. Dat geldt in het bijzonder voor de gelijkenissen van Jezus. Het zijn verhalen uit het leven van elke dag. Over wijngaarden en bruiloften, over relaties tussen heren en slaven, over koren en harde grond. Iedereen wist precies waar het over ging. Men zag het voor zich. Dat is voor ons niet meer het geval. Ons leven in de 21ste eeuw in Europa is totaal anders dan in de tijd van Jezus. Daarom staan veel gelijkenissen ver bij ons vandaan en komen ze soms vreemd over.

Wat wil Jezus er nu precies mee zeggen? Hoe moet je het voor je zien als er tien meisjes naar een bruiloft gaan en er is een probleem met de lampen en de olie (Matt.25:1-13). Hoe kan het nu zo lang duren voor de bruidegom komt? Zo lang, dat de bruidsmeisjes in slaap vallen? Waarom mag een man zijn vader niet begraven als hij Jezus wil volgen (Luk.9:59-60)? God draagt ons toch op onze ouders te eren, geldt dat dan niet voor de ‘laatste eer’? En waarom gaat een heer van een wijngaard naar de markt om personeel? En dat meerdere keren op een dag (Matt.20:1-16)?

Allegorisch
In het verleden zijn de gelijkenissen nog weleens op – wat we noemen – allegorische wijze uitgelegd. Dat betekent dat we achter elk detail van de gelijkenis een diepere betekenis zoeken. Een bekend voorbeeld is de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis is wel gelezen als de weg van Adam (de mens) van het paradijs (Jeruzalem) naar de sterfelijkheid (Jericho). Adam valt in zonde en wordt door de duivel en zijn engelen van zijn sterfelijkheid beroofd. Als hij geestelijk (half)dood langs de weg ligt, kunnen de wet en de profeten (priester en Leviet) hem niet redden. Alleen Jezus (de Samaritaan) kan dat. Hij redt de mens, bestrijdt de zonde (olie, wijn) en brengt de mens op zijn eigen lichaam (de ezel) naar de kerk (herberg). Bij de wederkomst van Jezus (terugkeer naar de herberg) zal de mens volkomen verlost zijn. Het probleem van allegorie is dat we bijna alles in een gelijkenis kunnen inlezen wat onze fantasie maar bedenkt. Soms is een verhaal echt als allegorie bedoeld. Maar als dat niet zo is, dan moeten we terughoudend zijn. Voor je het weet, halen we de scherpte eruit en zetten we het Evangelie naar onze hand.

Gelijkenissen zijn geen leuke verhaaltjes die we zomaar even lezen. Het vraagt leesvaardigheid.

Indirect
Zo werken verhalen in het Midden-Oosten ook niet. Ze hebben een andere functie. Dat heeft alles te maken met de cultuur. Je zult in een cultuur waar ‘eer’ heel belangrijk is, maar zelden iemand rechtstreeks in het openbaar bekritiseren. Dat doe je alleen in kleine kring en zelfs dan nog sporadisch. Als je iemand ergens op wilt aanspreken, dan doe je dat indirect. Je vertelt bijvoorbeeld een verhaal waarin de ander zich herkent. Als een predikant slecht voor de gemeente zorgt, dan kun je bijvoorbeeld een verhaal vertellen over een schaapskudde en een herder in loondienst, die alleen voor zijn geld de kudde weidt. Of je praat over een wijngaard die beheerd wordt door iemand die snel rijk wil worden en het geld in zijn eigen zak stopt. Degene over wie het gaat, weet precies wat er mis is, maar mag zelf de conclusie trekken. Wie de schoen past, trekke hem aan. Zo werkt dat in het Midden-Oosten. Zo werkt het ook bij de gelijkenissen van Jezus. Hij richt zich vaak indirect tot de Farizeeërs en de schriftgeleerden. Dat hebben ze haarfijn door. Ze voelen zich aangevallen en willen Jezus zo snel mogelijk uit de weg ruimen. Maar omdat de mensen Jezus als profeet zien, durven ze dat eerst nog niet (Matt.21:45,46). Het gaat bij de gelijkenissen dus om het begrijpen van het hele verhaal en niet om de vertaling van elk detail naar een boodschap voor vandaag. Waar is Jezus op uit? Wat is het punt dat Hij wil maken en wie heeft Hij op het oog? Om dat te ontdekken zijn twee dingen belangrijk, namelijk 1. dat we iets gaan begrijpen van de cultuur en het leven in de tijd van Jezus en 2. dat we gaan zien waar het verhaal schuurt en een merkwaardige wending krijgt.

Niet vrijblijvend
Gelijkenissen zijn geen leuke verhaaltjes die we zomaar even lezen. Het vraagt leesvaardigheid. We moeten de tijd nemen om de verhalen echt tot ons door te laten dringen. De gelijkenissen zijn ook niet vrijblijvend. Ze zijn boeiend, soms zelfs vermakelijk, maar uiteindelijk wil Jezus ons een spiegel voorhouden. Gelijkenissen zijn er om ons bij de les te houden. Ze vermanen ons tot geloof en vertrouwen, tot een verandering van houding of tot volharding.

De valkuil bij gelijkenissen is dat we denken dat we ze wel kennen. Er is al zo vaak over gepreekt. We hebben ze al zo vaak gelezen. Daardoor verrassen de verhalen ons niet meer, dringt de boodschap niet meer tot ons door. En we laten ons er al helemaal niet meer door aanspreken of corrigeren. Daarom moeten we af en toe proberen opnieuw te gaan luisteren. Dan zullen we regelmatig weer verrast worden door de gelijkenissen; de boodschap is adembenemend. Over de onvoorstelbare goedheid van God, die telkens weer verrast. En over het adembenemende geduld van God in Jezus Christus. Maar ook over de onvoorstelbare dwaasheid van mensen, die Gods goedheid naast zich neerleggen. Ook dat is adembenemend. Gelijkenissen hebben ons altijd iets te zeggen, in elke levensfase opnieuw.

Prof. dr. Bernhard Reitsma is bijzonder hoogleraar op de leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’ aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Zijn volledige verhaal is te lezen in De Waarheidsvriend. Klik hier om De Waarheidsvriend te ontvangen.

ChristenvervolgingDuurzaamheidGeloofszekerheidOpvoedenIsraël

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

Reinier Blijleven
Persbericht

Compassion Nederland krijgt nieuwe COO: Reinier Blijleven volgt Wietse Kooistra op

Per 1 december 2026 treedt Reinier Blijleven toe tot het leiderschapsteam van Compassion Nederland als Chief Operating Officer (COO). Hij volgt Wietse Kooistra op die per 1 januari 2027, na tien jaar, afscheid neemt van de christelijke...

André Flach
Nieuws

SGP-Kamerlid André Flach: "Islam eist steeds meer publieke ruimte op"

Volgens SGP-Kamerlid André Flach eist de islam steeds meer publieke ruimte op in Nederland. Dat stelde de christenpoliticus maandag tijdens een debat over integratie in de Tweede Kamer. Hij wees daarbij op de versterkte islamitische gebedsoproep in...

Krakau
Nieuws

Schutter van Krakau krijgt mogelijk kerkelijke begrafenis: 'Hij was gedoopt'

De 24-jarige Michał Oksiński, die begin november negen mensen doodschoot in Krakau, krijgt mogelijk een kerkelijke begrafenis. Priester en hoogleraar ethiek Andrzej Kobyliński vindt dat de kerk de overleden schutter niet mag uitsluiten. Volgens de...

Gaza
Nieuws

Kardinaal spreekt met christenen in Gaza: ‘Een hoekje paradijs, omringd door de hel’

Terwijl het geweld in Gaza ondanks het staakt-het-vuren voortduurt, probeert een kleine christelijke gemeenschap overeind te blijven. Kardinaal Claudio Gugerotti sprak deze week via een videoverbinding met de katholieke parochie van de Heilige...

Iran
Nieuws

Kerst onder druk in Iran: gelekt document noemt vergaande maatregelen

Een gelekt document wijst volgens mensenrechtenorganisatie Article18 op Iraanse plannen om kerstvieringen en de verkoop van christelijke artikelen te beperken. Scholen zouden geen kerstvieringen mogen houden en hotels geen kerstbomen mogen...

Amerikaanse pro-abortusdemonstranten
Nieuws

Amerikaanse bisschoppen vrezen verruiming abortuswetgeving na winst Democraten

Amerikaanse katholieke bisschoppen vrezen dat de abortuswetgeving wordt verruimd nu de Democraten vanaf 2027 de meerderheid krijgen in beide Kamers van het Amerikaanse Congres. Bisschop Daniel Thomas, voorzitter van de pro-lifecommissie van de...

Vluchtelingen
Nieuws

Nederland wil met vier andere landen asielzoekers naar Rwanda sturen, bisschop bezorgd

Nederland en vier andere Europese landen willen een uitzetcentrum voor afgewezen asielzoekers openen in Rwanda. Dat meldt het Katholiek Nieuwsblad. Bisschop Gerard de Korte deelt in gesprek met datzelfde medium zijn zorgen en benadrukt dat de...

Christian Emmanuel Sanon
Nieuws

Amerikaanse voorganger betrokken bij moordcomplot tegen Haïtiaanse president

De Amerikaans-Haïtiaanse voorganger Christian Emmanuel Sanon (68) is schuldig bevonden aan betrokkenheid bij het complot rond de moord op de Haïtiaanse president Jovenel Moïse in 2021. Dat meldt persbureau Associated Press (AP). Sanon was...

Meerartikelen

Toren van Babel – Nieuwe Verhalen
Persbericht

Bijbelverhaal over Toren van Babel centraal in nieuwe tentoonstelling in Breda

Hoe kunnen mensen elkaar nog begrijpen in een samenleving waarin meningen steeds verder uiteenlopen? En welke rol speelt taal bij het verbinden of verdelen van mensen? In Stedelijk Museum Breda opent op 21 november de tentoonstelling Toren van...

aartsbisschop
Nieuws

Aartsbisschop vastgebonden en beroofd in Syrië: kerkleiders eisen bescherming voor christenen

Een aartsbisschop die in zijn kantoor wordt vastgebonden en beroofd. Een christelijke juwelier die wordt ontvoerd en gemarteld. Syrische kerkleiders slaan alarm over de veiligheid van christenen in hun land. Ook SGP en ChristenUnie vragen om...

Notre Dam
Nieuws

Wereldsteden kleuren rood voor vervolgde christenen, maar Salzburg weigert verlichting stadhuis

Van de Notre-Dame in Parijs tot kerken in Londen en Madrid: op tal van plaatsen kleurden woensdag gebouwen rood om aandacht te vragen voor vervolgde christenen. In Salzburg ontstond juist ophef. De communistische locoburgemeester wees een verzoek...

Walid Alasaad
Interview

Syrische voorganger houdt Nederlandse kerken spiegel voor: "Hier is het vaak meer ik dan wij"

Als de Syrische Walid Alasaad (49) terugkijkt op zijn leven, ziet hij hoe God hem stap voor stap heeft voorbereid op zijn roeping. Via een twaalf jaar durende ‘woestijnperiode’ en een vlucht naar Nederland kwam hij uiteindelijk terecht bij de...

John
Levensverhaal

John vond Jezus en raakte zijn dochters kwijt: "Ik verloor alles voor Christus"

Zijn twee dochters weer in zijn armen sluiten. Dat verlangen draagt John uit Jemen met zich mee. Sinds hij openlijk over Jezus vertelt, ontvangt hij doodsbedreigingen en moet hij zijn gezin missen. Zaterdag deelde hij tijdens de Open Doors-dag zijn...

Cvandaag
Opinie

Ik snap wel iets van die omgekeerde vlaggen

Omgekeerde vlaggen als symbool van boerenprotesten zijn sinds een paar jaar gemeengoed geworden. Veel mensen verafschuwen het. Dat begrijp ik. Maar ik ben milder geworden. Die vlaggen kloppen wel, maar toch niet helemaal. Als je honderden trekkers...

Zuid Soedan
Nieuws

Predikant in Zuid-Soedan veroordeeld om muziekinstrumenten bij uitvaart

Een anglicaanse predikant in Zuid-Soedan is volgens Morning Star News veroordeeld tot acht maanden cel omdat tijdens een rouwdienst een christelijk lied met muziekinstrumenten klonk. Zijn gemeente betaalde een deel van de opgelegde boete, waardoor...

Bartow
Nieuws

Bezoekers onderbreken openingsgebed imam met Onze Vader in Florida

Bezoekers van een vergadering van het stadsbestuur van Bartow, in de Amerikaanse staat Florida, hebben maandag 16 november het openingsgebed van een imam onderbroken door hardop het Onze Vader te bidden. De politie begeleidde verschillende aanwezigen...

Marjolein Kooistra
Boekfragment

Ik had mijn zoon eindelijk in mijn armen, maar hij leefde niet meer

Na veertig weken zwangerschap keek Marjolein Kooistra vol verwachting uit naar de geboorte van haar zoontje Mattanja. Maar toen de verloskundige zijn hartje niet meer kon vinden, veranderde alles. In het ziekenhuis kregen Marjolein en haar man Harold...

NPV - Zorg voor het Leven
Nieuws

NPV overhandigt ruim 79.000 handtekeningen aan Tweede Kamer tegen late abortussen

De NPV - Zorg voor het Leven heeft woensdag ruim 79.000 handtekeningen overhandigd aan de Tweede Kamer. Met de petitie roept de organisatie de politiek op om abortussen bij gezonde ongeboren kinderen tussen de 22 en 24 weken zwangerschap in...

Ds. B. D. Bouman
Nieuws

Hersteld hervormde gemeente Stolwijk brengt beroep uit op ds. B. D. Bouman

De hersteld hervormde gemeente te Stolwijk heeft een beroep uitgebracht op ds. B. D. Bouman (foto). De predikant moet in de Zuid-Hollandse plaats ds. W. van Klinken opvolgen. Laatstgenoemde predikant vertrok in augustus 2022 naar Andelst-Zetten. Ruim...

Issa Thaljieh
Nieuws

VS weigeren Palestijnse priester visum te verlenen

De Amerikaanse regering heeft een visum geweigerd aan Issa Thaljieh, een Palestijnse priester die werkzaam is in de Geboortekerk in Bethlehem. De geestelijke wilde in Washington aandacht vragen voor de moeilijke omstandigheden waaronder Palestijnse...