Volkomen terecht wijdt Arnold Huijgen er daarom een heel boek aan. Enkele observaties.

1. Sober loopt Huijgen de oorsprong van ons begrip van de hel langs in de klassieke oudheid, de Tenach en het Nieuwe Testament. Hij observeert en duwt het geheel niet in een mal. Ook in de Bijbel staan verschillende concepten, verwijzingen en metaforen naast elkaar.

2. Hij bespreekt verschillende visies die we in de systematische theologie en godsdienstfilosofie aantreffen, zoals universalisme, de gedachte dat uiteindelijk iedereen gered wordt, en annihilationisme, de opvatting dat sommige mensen eenvoudigweg ophouden te bestaan.

Wat hierbij opvalt is hoe eerlijk Huijgen te werk gaat. Aan het einde van elk hoofdstuk zet hij de voor- en nadelen rustig op een rij, maakt hij de balans op zonder visies volledig af te schrijven en zonder voorbij te gaan aan mogelijke inzichten.

3. Uiteindelijk is het volgens mij een heel protestants boek. Zelfs specifiek een gereformeerd boek en bij vlagen ook Barthiaans. Dat zien we concreet terug in het feit dat de uiteindelijke maatstaf is in hoeverre iets overeenkomt met het Bijbelse spreken over de hel.

Metafysische intuïtie, redeneren, gedachte-experimenten, moreel bewustzijn, traditie en dergelijke leggen nauwelijks gewicht in de schaal. Dat kan natuurlijk, maar bij zo'n positie maken heel wat visies bij voorbaat weinig kans.

4. Huijgen komt uiteindelijk uit bij de gedachte dat de sleutel om de hel te begrijpen de nederdaling van Christus ter helle is. Dat is een frase die we zo niet letterlijk in de Bijbel tegenkomen, maar de zaak zelf, net als de Drie-eenheid, wel.

Die hel is dan tweeledig: de dood én de scheiding of vervreemding van God, van de aarde, van elkaar en van jezelf. De hel is dus datgene waarvan Christus de mensheid redt. Kennis van de hel is buiten Christus om onmogelijk. Ook hier zien we weer die gereformeerde insteek.

5. Dat roept wel de vraag op wat het publieke, veelal seculiere spreken over de hel kan leren van de theologie. Het publieke discours heeft immers vaak weinig op met Jezus Christus. Die vraag blijft wat onbeantwoord.

Toch zie ik wel aanknopingspunten. Bijvoorbeeld in die tweeledigheid van de hel als de dood én als vervreemding van God, van elkaar, van de aarde en van onszelf.

Het houdt ons bovendien een spiegel voor. Als dit of dat de hel is, wat is dan de verlossing? Of moeten we gaan geloven in een hel zonder verlossing? En is dat uiteindelijk niet nog veel harder dan de 'hel en verdoemenis' die sommige gelovigen ooit werd voorgehouden?

Ik las het boek tijdens de laatste hittegolf, wat misschien voor extra resonantie van bepaalde ideeën zorgde. Maar ook zonder hittegolf is dit een grondig en leesbaar boek dat tot nadenken aanzet.

Arnold Huijgen was onlangs naar aanleiding van 'Inferno' te gast in de studio van Cvandaag. Bekijk het interview: