Nederland kent al anderhalve eeuw een proces van ontkerkelijking. Inmiddels rekent 58 procent van de Nederlanders zich niet meer tot een geloofsgemeenschap en heeft één op de vier kerkgebouwen geen religieuze functie meer. Tegen deze achtergrond onderzocht Ipsos I&O hoe Nederlanders hun directe leefomgeving ervaren en welke plekken voor hen een bijzondere of zelfs heilige betekenis hebben. Centraal stond de vraag welke rol religieuze en niet-religieuze plekken spelen in het vervullen van emotionele, spirituele en sociale behoeften.

Eén op drie bezoekt religieus gebouw
Ondanks de ontkerkelijking bezoekt 31 procent van de Nederlanders minstens één keer per jaar een religieus gebouw. Dat gebeurt niet uitsluitend om religieuze redenen. Naast geloof worden ook rust, bezinning, herdenken en waardering voor architectuur en cultuur genoemd. Tegelijkertijd bezoekt een meerderheid van de niet-religieuze Nederlanders nooit een religieus gebouw. Opvallend is dat een kwart van de mensen die zichzelf religieus noemt nooit een religieus gebouw bezoekt. Kerkbezoek is daarmee minder vanzelfsprekend dan religieuze identiteit doet vermoeden.

Behoefte aan rust
De sterkste bevinding uit het onderzoek is de centrale rol van rust. Vier op de vijf Nederlanders zoeken wel eens bewust een plek op om rust te ervaren. Twee derde noemt rustige plekken zelfs cruciaal in de leefomgeving. Die rust wordt vooral gevonden in het eigen huis en in de natuur. Religieuze gebouwen spelen vooral een rol bij troost en het gevoel van verbinding met een groter geheel, maar minder bij sociale ontmoeting. Voor ontmoeting en ‘onder de mensen zijn’ worden vooral horeca, culturele instellingen en sportverenigingen genoemd.

Jongeren zoeken relatief vaak plekken op om vreugde en rust te ervaren, maar geven ook vaker aan dat zij onvoldoende rustplekken hebben, met name in sterk stedelijke gebieden.

Brede steun voor herbestemming van kerken
De toekomst van religieuze gebouwen blijkt een belangrijk maatschappelijk vraagstuk. Slechts 14 procent van de Nederlanders vindt dat een leegstaand kerkgebouw bij voorkeur een religieuze functie moet behouden. De meerderheid staat open voor herbestemming, bijvoorbeeld als woning, buurt- of gemeenschapscentrum of culturele voorziening. Opvallend is dat jongeren vaker dan 50-plussers vinden dat een religieuze functie behouden moet blijven.

Over de verantwoordelijkheid voor religieus erfgoed lopen de meningen uiteen. Oudere generaties leggen die vaker bij eigenaren en beheerders, terwijl jongere Nederlanders eerder een rol zien voor de overheid of de lokale gemeenschap.

Rust
“Als de behoefte aan rust en betekenis groot blijft terwijl kerken leeglopen, rijst de vraag welke rol deze gebouwen in de toekomst kunnen spelen,” zeggen de opdrachtgevers van het onderzoek. “Nu kerken steeds minder door een actieve geloofsgemeenschap worden gedragen, krijgt hun betekenis een bredere maatschappelijke dimensie. Veel Nederlanders hechten waarde aan plekken waar stilte mogelijk is, waar ruimte is voor rituelen of herdenking en waar niet alleen consumptie centraal staat.”

‘Heilig’ is meer dan religie
Het begrip ‘heilig’ blijkt in Nederland niet uitsluitend religieus geladen. Voor veel mensen betekent het vooral iets dat dierbaar of onaantastbaar is. Wat een plek heilig maakt, is volgens de helft van de Nederlanders vooral de stilte of rust. Ook geschiedenis, de aard van de plek en persoonlijke verbondenheid spelen een grote rol. Naast kerken worden daarom ook natuurgebieden, begraafplaatsen, herdenkingsplekken en het eigen huis als ‘heilig’ ervaren.