Dick Wolters: "Als buurtdominee ben ik voortdurend in gesprek met tijdgenoten"

Interview 20 januari 2025 8 minuten Nels Fahner, IZB
Dick Wolters
IZB

Dick Wolters, als missionair predikant verbonden aan de Noorderkerk in Amsterdam, promoveerde onlangs op het proefschrift ‘De kerk als contrastgemeenschap’. Hij brengt daarin de theologie van Stanley Hauerwas onder anderen in gesprek met vier Nederlandse denkers: Hans Boutellier, Bas Heijne, Willem Jan Otten en Ad Verbrugge. Dat filosofische gesprek levert inzichten op over hoe God de levens van moderne mensen verandert.

‘Huis voor de ziel’ is de naam van een missionair project in de Amsterdamse Jordaan. Dick Wolters werkt hier sinds 2021 als ‘buurtdominee’, zoals hij zichzelf het liefst noemt. "De Noorderkerk is een stadsgemeente waarvan de kerkgangers uit alle wijken van Amsterdam komen. De kerkleden ontmoeten elkaar wel, maar de kerk had minder binding met de meeste mensen uit de wijk zelf. Daarom hebben we hier sinds acht jaar in de Jordaan ook een pioniersplek."

Praktisch betekent dat bijvoorbeeld dat de Noorderkerk elke werkdag open is. "Als er markt is, is de hele kerk open. Er is dan koffie en thee en er zijn vrijwilligers beschikbaar voor een gesprek. Als het geen marktdag is, is de kapel aan de zijkant open. Daar kun je een kaarsje branden, een gebedsintentie opschrijven. Er is ook altijd een vrijwilliger aanwezig. Daarnaast hebben we activiteiten gericht op het vormen van een gemeenschap, zoals maaltijden, een high tea. We hebben ook een bijbelklas en een kennismakingscursus christelijk geloof. Sinds kort is er elke donderdagavond het Noordercafé. We houden ook een maandelijkse lunchdienst. In de kerk staan dan tafels gedekt. We eten met elkaar. En ondertussen zingen we, bidden we en verdiepen we ons in een Bijbelverhaal."

"Als buurtdominee ben ik voortdurend in gesprek met tijdgenoten."

Het is vanuit deze missionaire praktijk dat zijn proefschrift ‘De kerk als contrastgemeenschap’ telkens gevoed werd in de afgelopen negen jaar. "Als buurtdominee ben ik voortdurend in gesprek met tijdgenoten. Hoe voer je dat gesprek? Dat is voor mij een belangrijke vraag. Ik probeer in die gesprekken zicht te krijgen op wat God doet in onze tijd. En ik probeer me te laten verrassen door wat zich aandient."

Het woord ‘contrastgemeenschap’ is een belangrijk begrip in je proefschrift. Kun je iets vertellen over de manier waarop je dat begrip uitwerkt in je boek?
"Ik ben door de theoloog Hauerwas getriggerd om over dat begrip na te denken. Ik ervoer zelf in de afgelopen jaren verlegenheid bij veel rapporten en modellen over missionair gemeente-zijn, die gericht waren op doen wat werkt, zonder veel theologische bezinning. Ik zag in de afgelopen jaren enthousiasme voor missionair werk, maar ook veel overspannen gemeenteleden en vormen van innerlijke secularisatie bij gemeenteleden die het geloof niet meer kunnen verwoorden en vervolgens vastliepen bij de vraag wat ze nu eigenlijk zelf geloven."

Die impasse is ook een kans, ziet Wolters in de praktijk, maar ook bij de theoloog Hauerwas. "Hauerwas ziet de secularisatie niet als gevaar, maar als een kans om terug te keren naar de kern van het christelijk geloof. Hij presenteert geen model, maar laat de kracht zien van een aantal kernpraktijken zoals bidden, zingen, het Avondmaal vieren. Daarin wordt een contrast met de wereld zichtbaar, maar ook de relevantie van een geloof dat een alternatief biedt voor maakbaarheid en consumentisme. Een geloof dat draait om aangesproken worden door God, en dat allerlei elementen van dienstbaarheid, nederigheid en afhankelijkheid in zich verenigt. Dergelijke eigenschappen zitten niet in onze natuur; daarom zit er ook een element van bekering in de christelijke traditie. Het punt van mijn proefschrift is niet dat we ons daarop zouden laten voorstaan, op dat contrast. Dat we lekker knus met elkaar kerk zijn, als een soort sekte. Nee, juist door die bekering centraal te stellen, ontstaat er ruimte voor het Evangelie dat daadwerkelijk ingrijpt in het gewone leven, zowel van tijdgenoten als van onszelf."

"Juist door die bekering centraal te stellen, ontstaat er ruimte voor het Evangelie dat daadwerkelijk ingrijpt in het gewone leven."

In je proefschrift bespreek je verschillende aspecten van het denken van Hauerwas, en vervolgens ga je in gesprek met vier Nederlandse denkers waaronder Willem Jan Otten en Ad Verbrugge. Wat valt op als je hun werk in dialoog brengt met Hauerwas?
"Het hoofdstuk over Otten is een illustratie bij een breder betoog. In het tweede deel van mijn proefschrift denk ik na over het begrip ‘waarheid’. In onze post-truth samenleving claimt iedereen zijn eigen waarheid. Wat zou een gedeeld verhaal kunnen zijn? Dat vraagt iemand als Bas Heijne zich af. Ik bepleit een dialogisch waarheidsbegrip. Dat betekent dat waarheid in het geding komt in gesprek met mensen, als ik word bevraagd op wat mij drijft. Zolang overtuigingen niet bevraagd worden, kun je ze aannemen zonder daar verder over na te denken. Maar voor mij is waarheid meer een ethische categorie waarin je de eigen overtuigingen laat vormen door de ander en waarin die ander wordt gevormd door jouw overtuigingen. Binnen de kerk werkt het zo, nemen we aan, in het gesprek tussen gelovigen. Maar datzelfde probeer ik in het gesprek met die Nederlandse denkers te doen."

Hij denkt even na en komt dan met een voorbeeld. "Met name op het punt van ‘bekering’ heeft Verbrugge de kerk van nu iets te leren, denk ik. ‘Je kruis opnemen’ is niet iets waar een mens zin in heeft. Verbrugge schrijft over de vraag wat iemand beweegt om zich met een ander te verbinden. Hij betrekt daar de klassieke begrippen eros, filia en agapè bij. In een relatie begint het allemaal met eros, betoogt hij. Fysieke aantrekkingskracht, waardoor zich vriendschap ontwikkelt en je een zelfopofferende liefde kunt ervaren. Maar het begint dus met verliefdheid, en die is meer lichamelijk dan cognitief. En dan is Otten een heel interessant voorbeeld. Hij schrijft over zijn bekering dat hij tijdens het lopen van de Kruisweg op een gegeven moment door de knieën ging, dat hij begon te huilen, dat zijn lichaam begon te schokken. Hij schrijft daarover, tot zichzelf, iets als: ‘Toen gaf je lichaam zich over nog voordat je vernuft het doorhad.’ Zijn lichaam ging zijn verstand voor.

"Geloofspraktijken bieden de ruimte om als het ware verliefd te worden op God."

Iets dergelijks beschrijft ook Stephan Sanders in zijn boek Godschaamte. De overgang naar het christendom is dus niet iets verstandelijks, maar het wordt belichaamd, door diverse geloofspraktijken. Voor Otten is dat de mis, waarin het lichaam ook volop meedoet. Geloofspraktijken bieden dus de ruimte om als het ware verliefd te worden op God, in de termen van Verbrugge; ze stellen je in staat om je aan Hem over te geven en dus ook je kruis op je te nemen in de navolging van Christus."

Het christendom heeft ook een morele kant. Je bespreekt in je boek als contrastdenker ook filosoof Hans Boutellier, die betoogt dat voor een goede moraal religie niet noodzakelijk is. "Zonder het geloof zou het een zooitje worden", zei zijn vader tegen hem. Daar is Boutellier het niet mee eens. Op welke manier raken zijn denkbeelden aan die van Hauerwas?
"Hans Boutellier is net als Hauerwas een deugdethicus. Bijzonder is de uitspraak van zijn vader, die aangeeft hoe veel mensen in die tijd dachten: het geloof werd gezien als een waarborg voor de moraal. Het contrast met ‘de wereld’ zou dan betekenen dat christenen een betere moraal zouden hebben. Boutellier ontkracht dat, terecht, denk ik. Het is geen zooitje geworden gedurende de secularisatie, er worden nog steeds gemeenschappen gevormd, mensen proberen op straat fatsoenlijk met elkaar om te gaan. Om de waarheid van het christelijk geloof te onderstrepen hoeven we de wereld niet slechter voor te stellen dan die is. Boutellier heeft net als Hauerwas kritiek op een doorgeslagen verlichtingsdenken, maar hij heeft geen alternatief voor het individualisme.

Boutellier roept alleen op tot ‘wederkerige praktijken’, in de hoop dat uit het individualisme toch een soort ‘meerstemmigheid’ oprijst. Maar het individu gaat vooraf aan het gemeenschappelijke, betoogt hij. Hauerwas stelt echter dat als je bij het individu begint, er nooit een gemeenschap zal ontstaan. Maar als je begint bij de gemeenschap, dan komt ook het individu tot zijn recht. Wat dat betreft denk ik dat de kerk, met Hauerwas, een beter verhaal heeft dan Boutellier: juist in relatie tot de ander leer je ook jezelf beter begrijpen."

"Het gaat erom jezelf te gaan lezen als karakter binnen het verhaal van God. De kerk is de plek waar dat verhaal verteld wordt."

Bas Heijne bespreek je over de notie ‘verhaal’. Waar raakt zijn werk aan dat van Hauerwas?
"Ik denk dat Bas Heijne ergens op zoek is naar een nieuw wezenlijk verhaal voor de seculiere samenleving. Daar zit de veronderstelling onder dat we in tijden van polarisatie een verhaal nodig hebben dat ons samenbindt. Hauerwas doet in verband daarmee twee dingen die heilzaam zijn. Hij herinnert ons eraan dat er nooit één overkoepelend verhaal is geweest waar alle mensen deel van uitmaakten. In Nederland had elke zuil zijn eigen verhaal, in de tijd van de verzuiling. Er waren ook deelverhalen binnen zuilen, verschillende manieren van interpreteren. Dus misschien gaat het niet eens zozeer over wat voor groot verhaal we te vertellen hebben. Hauerwas zegt bovendien: je moet niet een verhaal hebben, maar een verhaal zijn. Het gaat erom jezelf te gaan lezen als karakter binnen het verhaal van God. De kerk is de plek waar dat verhaal verteld wordt, waar je je erin oefent en waar je je kunt verhouden tot alle andere verhalen die verteld worden."

Je bent niet alleen predikant in Amsterdam, voor de IZB begeleid je gemeenten op verschillende plekken in Nederland in toerustingstrajecten. Op de IZB-Toerustingsdag leidde je een workshop over ‘rouw en ruimte bij krimp’. Op welke manier raakt dat onderwerp aan je proefschrift?
"Ik probeer in het proefschrift in gesprek te gaan met de seculiere tijd. Een van de eerste reacties op secularisatie van kerkmensen is een verlieservaring. Het is pijnlijk voor veel mensen om niet meer kerk te kunnen zijn op de manier van vijftig jaar geleden. Als trajectbegeleider voel ik in veel gemeenten die pijn, een soort heimwee naar een manier van kerkzijn van vroeger. Veel mensen maken daarin een rouwproces door, en terecht. Maar ik zeg dan ook: we gaan geen missionair project starten om die kerk weer terug te krijgen. We moeten het doen met hoe het nu is. Maar we geloven in een God die ook na de dood nieuw leven geeft. Welke nieuwe rol kunnen we innemen? Welke nieuwe roeping kunnen we op het spoor komen? Dat is de weg die ik met kerken wil gaan."

Bovenstaand is geschreven door Iris Molenaar en Nels Fahner en verscheen eerder op de website van IZB. Het artikel is met toestemming overgenomen door Cvandaag.
ChristenvervolgingDuurzaamheidOpvoedenIsraëlGeloofszekerheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

Silvan Bruinstroop
Opinie

Zou ik de Heere Jezus blijven belijden als het mij alles zou kosten?

Zou ik Jezus Christus blijven belijden als er een pistool op mijn hoofd wordt gericht? Als ik voor de keuze word gesteld: mijn leven behouden of mijn Heiland verloochenen? Het is een vraag die mij sinds afgelopen zaterdag bezighoudt. Tijdens de...

Hans Hamoen
Podcast

Bijbelsmokkelaar Hans Hamoen beleeft wonderlijke ontmoeting bij Roemeense douane

Met een koffer vol Johannesevangeliën reist Hans Hamoen in de jaren tachtig naar het communistische Roemenië. Bij aankomst op het vliegveld van Boekarest ontdekt een douanebeambte tien Bijbelboekjes in zijn binnenzak. Wat volgt, kan Hans tientallen...

Eunice van Zomeren en Tobias Cinjee
Interview

Auteurs over de toekomst van christelijke zorg: "De zorg is eigenlijk 'gekaapt' van de kerk"

Veel Nederlandse ziekenhuizen en zorginstellingen hebben christelijke wortels. Maar wat betekent die identiteit nog in een tijd van secularisatie, personeelstekorten en toenemende werkdruk? In het boek Blijvend Bezield onderzoeken Eunice van...

Gerrit Jan en Shannon Dekker
Column

Een gemeente kan zich familie noemen, maar functioneren als een personeelsbestand

Na 28 jaar actief gemeenteleven gingen Gerrit Jan en Shannon Dekker op zoek naar een eenvoudigere vorm van kerk-zijn. Minder nadruk op programma's en structuren, meer ruimte voor gemeenschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Maar hun onderzoek...

Reinier Blijleven
Persbericht

Compassion Nederland krijgt nieuwe COO: Reinier Blijleven volgt Wietse Kooistra op

Per 1 december 2026 treedt Reinier Blijleven toe tot het leiderschapsteam van Compassion Nederland als Chief Operating Officer (COO). Hij volgt Wietse Kooistra op die per 1 januari 2027, na tien jaar, afscheid neemt van de christelijke...

André Flach
Nieuws

SGP-Kamerlid André Flach: "Islam eist steeds meer publieke ruimte op"

Volgens SGP-Kamerlid André Flach eist de islam steeds meer publieke ruimte op in Nederland. Dat stelde de christenpoliticus maandag tijdens een debat over integratie in de Tweede Kamer. Hij wees daarbij op de versterkte islamitische gebedsoproep in...

Krakau
Nieuws

Schutter van Krakau krijgt mogelijk kerkelijke begrafenis: 'Hij was gedoopt'

De 24-jarige Michał Oksiński, die begin november negen mensen doodschoot in Krakau, krijgt mogelijk een kerkelijke begrafenis. Priester en hoogleraar ethiek Andrzej Kobyliński vindt dat de kerk de overleden schutter niet mag uitsluiten. Volgens de...

Gaza
Nieuws

Kardinaal spreekt met christenen in Gaza: ‘Een hoekje paradijs, omringd door de hel’

Terwijl het geweld in Gaza ondanks het staakt-het-vuren voortduurt, probeert een kleine christelijke gemeenschap overeind te blijven. Kardinaal Claudio Gugerotti sprak deze week via een videoverbinding met de katholieke parochie van de Heilige...

Meerartikelen

Iran
Nieuws

Kerst onder druk in Iran: gelekt document noemt vergaande maatregelen

Een gelekt document wijst volgens mensenrechtenorganisatie Article18 op Iraanse plannen om kerstvieringen en de verkoop van christelijke artikelen te beperken. Scholen zouden geen kerstvieringen mogen houden en hotels geen kerstbomen mogen...

Amerikaanse pro-abortusdemonstranten
Nieuws

Amerikaanse bisschoppen vrezen verruiming abortuswetgeving na winst Democraten

Amerikaanse katholieke bisschoppen vrezen dat de abortuswetgeving wordt verruimd nu de Democraten vanaf 2027 de meerderheid krijgen in beide Kamers van het Amerikaanse Congres. Bisschop Daniel Thomas, voorzitter van de pro-lifecommissie van de...

Vluchtelingen
Nieuws

Nederland wil met vier andere landen asielzoekers naar Rwanda sturen, bisschop bezorgd

Nederland en vier andere Europese landen willen een uitzetcentrum voor afgewezen asielzoekers openen in Rwanda. Dat meldt het Katholiek Nieuwsblad. Bisschop Gerard de Korte deelt in gesprek met datzelfde medium zijn zorgen en benadrukt dat de...

Christian Emmanuel Sanon
Nieuws

Amerikaanse voorganger betrokken bij moordcomplot tegen Haïtiaanse president

De Amerikaans-Haïtiaanse voorganger Christian Emmanuel Sanon (68) is schuldig bevonden aan betrokkenheid bij het complot rond de moord op de Haïtiaanse president Jovenel Moïse in 2021. Dat meldt persbureau Associated Press (AP). Sanon was...

Toren van Babel – Nieuwe Verhalen
Persbericht

Bijbelverhaal over Toren van Babel centraal in nieuwe tentoonstelling in Breda

Hoe kunnen mensen elkaar nog begrijpen in een samenleving waarin meningen steeds verder uiteenlopen? En welke rol speelt taal bij het verbinden of verdelen van mensen? In Stedelijk Museum Breda opent op 21 november de tentoonstelling Toren van...

aartsbisschop
Nieuws

Aartsbisschop vastgebonden en beroofd in Syrië: kerkleiders eisen bescherming voor christenen

Een aartsbisschop die in zijn kantoor wordt vastgebonden en beroofd. Een christelijke juwelier die wordt ontvoerd en gemarteld. Syrische kerkleiders slaan alarm over de veiligheid van christenen in hun land. Ook SGP en ChristenUnie vragen om...

Notre Dam
Nieuws

Wereldsteden kleuren rood voor vervolgde christenen, maar Salzburg weigert verlichting stadhuis

Van de Notre-Dame in Parijs tot kerken in Londen en Madrid: op tal van plaatsen kleurden woensdag gebouwen rood om aandacht te vragen voor vervolgde christenen. In Salzburg ontstond juist ophef. De communistische locoburgemeester wees een verzoek...

Walid Alasaad
Interview

Syrische voorganger houdt Nederlandse kerken spiegel voor: "Hier is het vaak meer ik dan wij"

Als de Syrische Walid Alasaad (49) terugkijkt op zijn leven, ziet hij hoe God hem stap voor stap heeft voorbereid op zijn roeping. Via een twaalf jaar durende ‘woestijnperiode’ en een vlucht naar Nederland kwam hij uiteindelijk terecht bij de...

John
Levensverhaal

John vond Jezus en raakte zijn dochters kwijt: "Ik verloor alles voor Christus"

Zijn twee dochters weer in zijn armen sluiten. Dat verlangen draagt John uit Jemen met zich mee. Sinds hij openlijk over Jezus vertelt, ontvangt hij doodsbedreigingen en moet hij zijn gezin missen. Zaterdag deelde hij tijdens de Open Doors-dag zijn...

Cvandaag
Opinie

Ik snap wel iets van die omgekeerde vlaggen

Omgekeerde vlaggen als symbool van boerenprotesten zijn sinds een paar jaar gemeengoed geworden. Veel mensen verafschuwen het. Dat begrijp ik. Maar ik ben milder geworden. Die vlaggen kloppen wel, maar toch niet helemaal. Als je honderden trekkers...

Zuid Soedan
Nieuws

Predikant in Zuid-Soedan veroordeeld om muziekinstrumenten bij uitvaart

Een anglicaanse predikant in Zuid-Soedan is volgens Morning Star News veroordeeld tot acht maanden cel omdat tijdens een rouwdienst een christelijk lied met muziekinstrumenten klonk. Zijn gemeente betaalde een deel van de opgelegde boete, waardoor...

Bartow
Nieuws

Bezoekers onderbreken openingsgebed imam met Onze Vader in Florida

Bezoekers van een vergadering van het stadsbestuur van Bartow, in de Amerikaanse staat Florida, hebben maandag 16 november het openingsgebed van een imam onderbroken door hardop het Onze Vader te bidden. De politie begeleidde verschillende aanwezigen...