God heeft niet langer de hoofdrol in Zweden, maar het individu. De sociaaldemocratie heeft in deze ontwikkeling een beslissende rol gespeeld volgens de Zweed Per Ewert, directeur van het Clapham Institute, de grootste christelijke denktank van het Scandinavische land. Hij promoveerde maandag op de rol van de sociaaldemocratie in de secularisering van Zweden.

'Het land dat God vergat', zo heet Ewerts boek, een gepopulariseerde versie van zijn dissertatie. Geen enkel land werd zo seculier en individualistisch als Zweden, volgens de culturele kaart van Inglehart-Welzel, een invloedrijke diagram dat waarden over de hele wereld 'meetbaar' maakt. Voor Ewert was dat de aanleiding om te kijken naar de oorzaak van deze ontwikkelingen. "In andere landen komt secularisatie ook voor, maar in Zweden is het allemaal net iets extremer", vertelt hij aan CNE News.

In veel Europese landen speelde de sociaaldemocratie na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol. Deze parlementaire vorm van socialisme stond voor een samenleving met meer gelijkheid. Hierdoor werden sociale zekerheden zoals pensioenen mogelijk. Nergens in Europa was deze invloed zo sterk als in Zweden. Van 1932 tot 1976, 44 jaar lang, waren de sociaaldemocraten stevig aan de macht. In 1976 kwam daar verandering in. Na wat schandalen en tegenslagen bleef de partij bij deze verkiezingen nog wel de grootste. Desondanks vormden verschillende andere partijen toen een gematigde regering.

Een belangrijke reden voor het feit dat de sociaaldemocraten zo lang aan de macht bleven, was de Tweede Wereldoorlog, legt Ewert uit. "Omdat Zweden tijdens de oorlog neutraal bleef, stond het er na de oorlog economisch goed voor. Dat gaf kiezers vertrouwen in de leidende partij."

Onderdrukkend instituut
Enerzijds gaf de sociaaldemocratie stabiliteit. Maar aan de andere kant had het enorme gevolgen voor het Zweedse christendom. In het socialistische wereldbeeld, gebaseerd op de ideeën van Karl Marx, wordt de kerk gezien als een instituut dat de arbeidersklasse onderdrukt, legt Ewert uit. De kerk biedt een ander antwoord op sociale problemen dan het socialisme. Het christendom werkt vanuit spirituele waarden en het socialisme vanuit materiële, antichristelijke principes.

Al vanaf hun oprichting in 1889 waren de Zweedse sociaaldemocraten antichristelijk. Hun ideoloog, Karl Marx, beschreef het christendom als "opium van het volk". Volgens Marx zou het christendom ervoor zorgen dat burgers zich neerleggen bij hun lot in plaats van te werken aan een betere toekomst. De sociaaldemocraten wilden vanaf het begin kerk en staat scheiden om deze afwachtende houding te doorbreken. Bovendien wilden ze de Zweedse kerk zelf veranderen.

Tot 2000 was de Zweedse Lutherse kerk een staatskerk. Niet de synode, maar het parlement had inspraak in kerkelijke aangelegenheden. Volgens Ewert stelde hun parlementaire meerderheid de sociaaldemocraten in staat hun macht uit te buiten. Kerkelijke lichamen werden gekozen uit politieke lijsten. "De sociaaldemocraten brachten politieke verkiezingen naar de kerk. Dus met een politieke agenda seculariseerde de kerk van binnenuit. Protesten van bisschoppen en de generale synode mochten niet baten. Omdat het een staatskerk was, had het parlement het laatste woord."

Hoewel Zweden niet het enige land is waar de sociaaldemocratie in de 20e eeuw voet aan de grond kreeg, was het wel het land waar het christendom het felst werd bestreden, zegt Ewert. In zijn studie vergelijkt hij de Zweedse sociaaldemocratie met die van Noorwegen. "In beide landen woedde in de jaren zestig de discussie of het christendom het klaslokaal moest verlaten. Terwijl de Zweedse regering dit tegen de wil van het volk doorduwde, sloot de regering in Noorwegen zich aan bij de wil van het volk."

Vijandig
De Zweedse sociaaldemocraten waren dus vijandiger dan de Noorse, stelt Ewert. Dat kwam volgens hem mede door de mensen binnen de partij. Ze waren agressiever dan hun Noorse collega's. Hij citeert de Nederlandse politicoloog prof. Hans Keman, die de sociaaldemocratie in verschillende landen met elkaar vergeleek. "Keman laat zien dat de sociaaldemocratie in Zweden verscheen in een van zijn meest linkse vormen."

De gevolgen zijn direct voelbaar in de Zweedse kerk. Hoewel kerk en staat in 2000 de banden hebben verbroken, is de secularisatie de kerk niet gepasseerd. De Kerk van Zweden loopt voorop als het gaat om linkse kwesties zoals homorechten en klimaat, maar spreekt weinig over de klassieke vragen over zonde en genade.

Volgens Ewert zou secularisatie in de Zweedse kerken serieuzer moeten worden geanalyseerd. "We zien dat in een groot aantal kerken seculiere waarden van invloed zijn", zegt Ewert, lid van de Vrije Evangelische Kerk. "De kerk moet daarom zichzelf onderzoeken en objectief naar haar waarden kijken. Is dit de manier waarop je er als kerk in de toekomst wilt zijn?"

Op sociaal vlak blijft de secularisering en individualisering van de Zweed niet zonder gevolgen. Er is sprake van verlies aan zingeving en moraliteit en een toename van eenzaamheid en criminaliteit, signaleert Ewert.

Ruk naar rechts
Hij is niet de enige die ontevreden is over de huidige situatie in het Scandinavische land. Hoewel de sociaaldemocraten bij de verkiezingen in september de grootste partij bleven, verschoof de macht naar een rechtse minderheidsregering. "Vooral jonge kiezers kozen massaal voor rechts. Dit getuigt van onvrede over het linkse progressivisme dat Zweden zo lang heeft beheerst", zegt Ewert. Volgens hem zijn deze verkiezingsuitslagen een reactie op stijgende misdaadcijfers "maar mogelijk ook op de ideologie zelf".

Ewert denkt dat de verkiezingen van afgelopen september een keerpunt zijn voor Zweden. "Dit is een goed moment om samen terug te blikken en te bespreken met welke waarden we de toekomst tegemoet willen gaan."

Andere Europese landen zouden zich dezelfde vraag moeten stellen. Zweden is volgens Ewert een goed voorbeeld om te beoordelen welke kant een land op moet. "Als landen een geïndividualiseerde samenleving willen, moeten ze naar Zweden kijken en beslissen of ze daar tevreden mee zijn. Dan kunnen ze religie uit de samenleving verwijderen en het individu centraal stellen."

Als alternatief noemt Ewert de sociaaldemocraat Tony Blair, Brits premier van 1997 tot 2007. “Hij was een christelijk politicus die tijdens zijn ambtsperiode zijn geloof niet uitte. Maar hij maakte wel duidelijk dat een samenleving zonder christelijke waarden eindigt in afzondering en gebrek aan solidariteit. De meeste mensen zouden dat geen goede samenleving noemen."