Tegenstrijdige visies in het Oude Testament: een probleem?

Verdieping20 november 2023 6 minuten Paul Sanders
Oude Testament

Het Oude Testament is een bont geheel, met tegenstrijdige visies. Je kunt selecteren wat je het meeste aanspreekt en de rest buiten beschouwing laten. Maar zo doe je het Oude Testament geen recht en doe je jezelf tekort. Juist de onverwachte geluiden kunnen je aan het denken zetten.

 

Wie het Oude Testament een beetje kent, weet dat je er van alles en nog wat in kunt aantreffen: heel veel verhalende teksten, maar bijvoorbeeld ook allerlei leefregels, heils- en onheilsprofetieën, spreuken, psalmen en andere soorten poëzie. In het Nieuwe Testament is er zeker ook verscheidenheid, maar in het Oude Testament is de verscheidenheid nog een stuk groter.

Al die variatie is mooi en interessant, maar maakt het Oude Testament soms ook verwarrend. De vraag ‘Wat zegt het Oude Testament over …?’ is meestal niet in een paar zinnen te beantwoorden. Om maar een paar voorbeelden te noemen: Volgens een groot aantal teksten is de offercultus van wezenlijk belang, maar volgens andere teksten juist helemaal niet. En het is duidelijk dat God de God van Israël wil zijn, maar doen de andere volken er voor God net zo goed toe, of toch niet? En dan hebben we het nog niet eens over wat misschien wel de belangrijkste vraag is: Wie is God? In Als de goden zwijgen (1956) noemde de bekende theoloog Heiko Miskotte dat gebrek aan helderheid het ‘tekort’ van het Oude Testament.

Zelfs als het Oude Testament kort en bondig uiteen wil zetten hoe God is, lukt dat niet zonder tegenstrijdige kanten van God te schetsen.

Uiteenlopende stemmen
De Amerikaan Walter Brueggemann neemt in zijn boek Theology of the Old Testament (1997) die verscheidenheid juist als uitgangspunt. Hij wil aantonen dat de verscheidenheid niet alleen betrekking heeft op bijzaken, maar ook op de centrale vraag wie God nu eigenlijk is. Zelfs als het Oude Testament kort en bondig uiteen wil zetten hoe God is, lukt dat niet zonder tegenstrijdige kanten van God te schetsen. Dat zien we terug in Exodus 34 vers 6 en 7, waar God deze beschrijving van zichzelf geeft:

HEER, HEER, een barmhartige en genadige God, geduldig en rijk aan goedheid en trouw, die goedheid bewaart voor duizenden, die ongerechtigheid en overtreding en zonde vergeeft, maar die zeker niet vrijuit laat gaan en de ongerechtigheid van de voorouders vergeldt aan de kinderen en kleinkinderen, tot in het derde en vierde geslacht.

De spanning tussen Gods bereidheid om te vergeven en zijn behoefte om ongerechtigheid niet ongestraft te laten is hier zo groot, dat vertalingen zoals de NBV21 kiezen voor een vrijere weergave die de tegenstelling verdoezelt. Brueggemann keert zich tegen zulke harmonisaties. Het positieve begin en het negatieve einde van de beschrijving staan voor twee belangrijke lijnen, die allebei veel vaker in het Oude Testament voorkomen. Die twee staan steeds op gespannen voet met elkaar en je kunt ze niet met elkaar verzoenen.

‘Claims’ over God
Volgens Brueggemann bevat het Oude Testament heel veel ‘claims’ over hoe God is. Al die ‘claims’ willen serieus genomen worden. Ze worden ook heel bewust naar voren gebracht. Het is niet vreemd dat bepaalde ‘claims’ populairder zijn dan andere. De beschrijving van God in Exodus 34 wordt - geheel of gedeeltelijk - geciteerd in andere delen van het Oude Testament, maar dan in de hoop dat vooral het eerste aspect van toepassing zal zijn, namelijk dat God barmhartig is en vergeeft (Psalm 86:15). Als Mozes pleit voor het volk, wijst hij God ook op de manier waarop Hij zichzelf beschreef. Vervolgens gaat God overstag en besluit Hij het volk te vergeven (Numeri 14:17-20).

Het komt te vaak voor dat het volk ontkent dat het de ellende verdiend heeft. Het protesteert tegen de overheersende theologie, maar vooral tegen God zelf.

Kennelijk benadrukt Exodus 34 vers 6 en 7 bewust ook de andere kant van God. Israël kon gaan denken dat je met de Barmhartige wel een loopje kunt nemen. Profeten als Jeremia waarschuwen daarvoor. Ze verkondigen dat het volk onheil over zichzelf afroept als het doorgaat op de ingeslagen weg. Dat waarschuwen gaat niet zonder slag of stoot: Jeremia komt in botsing met andere profeten. Zijn profetie is een geluid in de marge, maar niet veel later blijkt dat hij gelijk had: Jeruzalem wordt ingenomen door de Babyloniërs.

Protest
De boodschap dat het volk de ondergang van Jeruzalem aan zichzelf te wijten heeft kom je in het Oude Testament vaker tegen, bij de profeten, maar bijvoorbeeld ook in 2 Koningen en 2 Kronieken. En toch kun je ook daar geen dogma uit afleiden. Het komt te vaak voor dat het volk ontkent dat het de ellende verdiend heeft. Het protesteert tegen de overheersende theologie, maar vooral tegen God zelf. Een mooi voorbeeld is Psalm 44. In die psalm ontkent het volk glashard dat het de ellende die God aanricht aan zichzelf te wijten heeft: ‘Dit alles is ons overkomen; toch hebben wij U niet vergeten of uw verbond verloochend’ (44:18). Daarom is de toon in de richting van God ook verwijtend. Het volk ontkent dat het gebruikelijke spreken over God nog opgaat. Het werpt God zelfs voor de voeten dat Hij zit te dutten:

Word wakker, Heer, waarom slaapt U? Ontwaak! Verstoot ons niet voor eeuwig.(Bron: Psalm 44:24)

 Een opmerkelijke uitspraak, zeker als je bedenkt dat volgens een andere psalm God niet sluimert en slaapt, maar juist over Israël waakt (121:4). Je kunt tegenwerpen dat je zo’n radicale uitspraak van het volk niet al te letterlijk moet nemen. Brueggemann vindt juist dat je de Bijbel onrecht doet als je de ene ‘claim’ wel serieus neemt en de andere niet. Als er staat dat God slaapt, moeten we die uitspraak rechtdoen. De bewering dat God niet slaapt maar juist waakt is net zo aanvechtbaar.

Volgens Jeremia wil God Israël niet prijsgeven, omdat Hij nog steeds een hechte band voelt met zijn opstandige volk. Maar Ezechiël spreekt er op een heel andere manier over: God voelt absoluut geen band meer met het volk.

God laat zijn volk niet vallen
Nog een mooi voorbeeld: De profeten Jeremia en Ezechiël kondigen aan dat er na de verwoesting van Jeruzalem een einde zal komen aan alle ellende. God wil weer door met het volk. Toch zijn de theologische lijnen ook hier weer verschillend. Volgens Jeremia wil God Israël niet prijsgeven, omdat Hij nog steeds een hechte band voelt met zijn opstandige volk (zie Jeremia 31). Maar Ezechiël spreekt er op een heel andere manier over: God voelt absoluut geen band meer met het volk. Volgens Ezechiël is de enige reden waarom God een einde wil maken aan de ballingschap dat Hij bezorgd is over zijn eigen reputatie: ‘Niet om jullie doe Ik het, huis van Israël, maar om mijn heilige naam’ (Ezechiël 36:22).

Heen en weer
Al met al zien we dus ongelooflijk veel variatie. En die heeft geen betrekking op wat details in de marge, maar op de kern van het oudtestamentische spreken over God. Hoe moeten we al die verschillende stemmen beoordelen? Als ze zozeer uiteenlopen, kun je dan gewoon selecteren welke het beste bij je past en de overige buiten beschouwing laten? Kun je bepaalde stemmen misschien als onhoudbaar of verouderd terzijde schuiven?

Brueggemann is van mening dat alle ‘claims’ evenveel aandacht verdienen. Natuurlijk zijn er stemmen die je meer aanspreken. Maar het bijzondere is dat je geen van die stemmen los kunt weken uit het gesprek waarvan ze deel uitmaken. De stemmen veronderstellen elkaar. Ze verhouden zich tot elkaar. En ze verdienen het stuk voor stuk om serieus genomen te worden.

Miskotte ziet het als een pluspunt dat het Oude Testament aan scepsis en opstand tegen God zo veel ruimte toekent, juist omdat ze herkenning oproepen bij zoekende mensen die kritisch staan tegenover al te stellige geloofsovertuigingen.

Waardering
Brueggemann legt verhoudingsgewijs veel nadruk op de oudtestamentische proteststemmen en het ongebruikelijke spreken over God. Dat doet hij met een reden. Eeuwenlang is er voor de afwijkende geluiden maar heel weinig aandacht geweest. De kerk had vaak voorkeur voor eenduidige verkondiging. Daardoor suggereerde ze dat de Bijbel met één stem spreekt.

Helaas ontstond zo de indruk dat je pas een ware gelovige bent als je de dominante stemmen napraat, zonder dat je daar kritisch over na mag denken. De proteststemmen laten volgens Brueggemann zien dat authenticiteit niet onder druk mag komen te staan, juist ook niet in het gesprek over God. We mogen zelf deelnemen aan dat gesprek en hoeven daarbij geen blad voor de mond te nemen.

Het doet denken aan wat Miskotte in Als de goden zwijgen aanduidt als het ‘tegoed’ van het Oude Testament. Als onderdelen van dat ‘tegoed’ noemt hij scepsis en opstand. Hij ziet het als een pluspunt dat het Oude Testament aan scepsis en opstand tegen God zo veel ruimte toekent, juist omdat ze herkenning oproepen bij zoekende mensen die kritisch staan tegenover al te stellige geloofsovertuigingen. De verscheidenheid kun je soms ervaren als een ‘tekort’, maar ze biedt juist ook nieuwe mogelijkheden!

Paul Sanders is Universitair docent Oude Testament aan de PThU. Bovenstaand artikel verscheen op de site van de PThU en is met toestemming overgenomen door Cvandaag.

Praatmee

Beluister onze podcast

#331 Patrick & Jeffrey over Eppo Bruins, Christenen voor Israël en Tom de Wal
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

M. Bal
Nieuws

Nieuwe dominee voor GerGem Terwolde-De Vecht: J. Janse

Kandidaat J. Janse uit Vierhouten heeft het beroep aangenomen dat door de gereformeerde gemeente Terwolde-De Vecht op hem was uitgebracht. In totaal ontving hij dertien beroepen, meldt GerGeminfo.nl. Janse werd in 2020 aangenomen als student aan de T

Ds. A.C. Borsje
Video

Ds. Borsje kreeg een email van een man die een bijzondere tekst op een grafsteen zag staan

"'Beste dominee, afgelopen week liepen we op een begraafplaats hier ergens in de buurt. Ik liep een beetje rond en zag een grafsteen met daarop de tekst: 'En het geschiedde dat de bedelaar stierf’. Deze tekst bleef maar in mijn hoofd ronddwalen. Waar

Donald Trump
Nieuws

Donald Trump stelt dat christendom in Amerika 'vernietigd' wordt als Biden opnieuw president wordt

Voormalig president Donald Trump heeft tijdens een bijeenkomst opgemerkt dat het christendom in Amerika in gevaar zal komen als Joe Biden opnieuw de presidentsverkiezingen wint. Dat meldt The Christian Post. Trump stelde zelfs dat het christendom in

Public Domain/Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg
Nieuws

Archeologen ontdekken zeldzame papyrustekst over Jezus' jeugd

Archeologen hebben in een universiteitsbibliotheek in Duitsland een oude papyrus gevonden waarop de naam 'Jezus' te lezen is. Dat meldt The Christian Post. Deze papyrus, afkomstig uit Egypte, wordt beschouwd als het oudste bewaard gebleven fragment v

ds. M. Baan
God

Ds. Baan: 'Afscheiden van de hervormde kerk heeft geen zin'

'Ik ben belijdend lid van een van de afgescheiden kerken. Ik geloof dat de afgescheiden kerken de plicht hebben zich weer aan te sluiten bij de Hervormde Kerk zodra dit kan zonder principes aan de kant te hoeven zetten of af te wijken van de belijden

embryokweek
Verdieping

Ingrijpen in DNA van embryo's: hoe ver kun je gaan?

Is de techniek waarmee DNA van embryo’s aangepast kan worden veilig in de handen van mensen? Het kweken van menselijke embryo’s is een voorwaarde om deze techniek in gang te zetten. Daarom moet daar over gesproken worden. Stel: het is 2050 en er is e

Cvandaag podcast
Podcast

Cvandaag podcast over Eppo Bruins, Christenen voor Israël en Tom de Wal

Redacteur Patrick Simons legt uit waarom Christenen voor Israël boos is op het dagblad Trouw. Presentator Jeffrey Schipper merkt op dat het ministerschap van voormalig CU-Kamerlid Eppo Bruins veel losmaakt. En tv-persoonlijkheid Johan Derksen windt z

Ds. P. L. R. van der Spoel
Nieuws

Ds. Van der Spoel aanvaardt beroep hervormd Harderwijk

De hervormde gemeente in Harderwijk verwelkomt een nieuwe predikant. Ds. P. L. R. van der Spoel (foto) heeft het beroep als deeltijdpredikant (60 procent) aanvaard. Hij combineert het predikantschap met zijn bediening als gevangenispredikant te Sitta

Meerartikelen

Zie ik kom spoedig
Video

Video: hoe Openbaring 19 de terugkomst van Jezus beschrijft

Het wordt zeven keer beloofd in Openbaring en in Openbaring 19:11-21 gaat het gebeuren. Jezus komt samen met miljoenen engelen en Zijn heiligen terug naar de Olijfberg en al Zijn vijanden worden verslagen. Maak in onderstaande video tijd voor aflever

Ron van der Spoel
Video

Ron van der Spoel over de eerste vraag die God ooit aan de mens stelde

'Waar ben je?', het is een vraag die we vast allemaal wel eens hebben gekregen. Het was ook de eerste vraag die God aan de mens stelde na de zondeval. In Genesis 3 lezen we hoe God Adam en Eva opzoekt nadat ze van de verboden vrucht gegeten hebben en

Statenvertaling
Nieuws

NBG lanceert Statenvertaling-website

De Statenvertaling is sinds 1637 een hoeksteen van het christendom in Nederland. Ook al zijn er inmiddels zo'n twintig Nederlandse Bijbelvertalingen, tot op de dag van vandaag wordt de Statenvertaling in verschillende kerken gebruikt. Om die kerken e

Urk
Positief nieuws

Indrukwekkende beelden: massale samenzang op haven van Urk

Urk is misschien wel het meest bekende christelijke dorp van Nederland. Regelmatig laten Urkers dan ook zien hoe bijzonder en mooi het christelijke geloof kan zijn. Zondagavond was weer zo'n moment. Alsof het hele dorp was leeggestroomd, zó druk was

Drs. Ernst Leeftink
Opinie

Frame behoudende CGK-dominees is in strijd met belangrijk Bijbels principe

Je ziet het de laatste jaren steeds vaker: behoudende CGK-dominees roepen anderen in hun kerk op om zich strikt vast te houden aan synodale besluiten. Dat je in 'het aloude presbyteriaal-synodale stelsel' per definitie strikt gebonden bent aan genome

prof. dr. Willem Ouweneel
Boekfragment

Toekomstige terugkeer Joden naar het 'Beloofde land' is geen sprookje

Er  bestaat een nauwe koppeling tussen de ‘terugkeer’ (bekering) tot God en de ‘terugkeer’ naar het 'Beloofde land'. In Deuteronomium 30 worden die twee zaken dan ook in één adem genoemd en met dezelfde termen aangeduid. Deze passage is slechts zeer

Stoffer
Nieuws

Chris Stoffer op partijcongres: "Niet Geert Wilders maar God doet de zon opgaan"

“De verkiezingen voor de Tweede Kamer in november zorgden voor een van de grootste politieke aardverschuivingen in onze historie.” Dat stelde SGP-leider Chris Stoffer zaterdag op het jaarlijkse partijcongres dat gehouden werd in Nieuwegein. Het was d

pkn-synode
Nieuws

PKN-synode besluit: hbo-theoloog kan officieel dominee worden

Een hbo-theoloog kan voortaan volledig ‘dienaar des Woords’ worden in de Protestantse Kerk van Nederland (PKN). Daartoe besloot de synode vrijdag. Het veelbesproken voorstel kreeg een meerderheid van stemmen. Daardoor is het voortaan mogelijk om met

Mona Keijzer
Nieuws

Beoogd minister Mona Keijzer getuigt van haar "Maker" in de Tweede Kamer

Mona Keijzer, de beoogd minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, heeft deze week tijdens haar zogeheten hoorzitting in de Tweede Kamer getuigt van haar geloof in God. De politica van de BoerBurgerBeweging (BBB) sprak in haar bijdrage o

Ds. M. Klaassen
Video

Dr. Klaassen schetst drie typen christenen waar we ons in kunnen herkennen

Dr. M. Klaassen behandelde onlangs in een preek drie denkbeeldige personen die in dezelfde gemeente zitten en alledrie hetzelfde missen: de doorwerking van Gods Geest in hun leven en ziel én in het gemeenteleven. De eerste denkbeeldige persoon, die d

Cvandaag podcast
Podcast

Ergernis van de week: zure reacties op biddende voetballers

"Kom op, mensen. Soms kun je ook gewoon iets mooi vinden zonder er direct weer allerlei kanttekeningen en kritische noten bij te plaatsen", stelt Cvandaag-redacteur Patrick Simons naar aanleiding van kritische reacties op het bericht 'Voetballers Ned

ChristenDOM?
Video

Is het christendom een westers verzinsel? Bekijk de video

'Is het christendom een westers verzinsel?', die vraag staat centraal in een nieuwe video van het christelijke YouTube-kanaal ChristenDOM?. Op dit kanaal gaan christelijke jongeren middels uitlegvideo's in op allerlei geloofsthema's die een rol spele