Israëlzondag stelt verhouding van de kerk tot het jodendom aan de orde

Nieuws 4 oktober 2023 7 minuten Piet Vergunst
Piet Vergunst

Staat het christelijk geloof nu tegenover het jodendom, of niet? Die vraag kon op (Israël)zondag (afgelopen zondag, red.) aan de orde komen, als de voorganger het aangeboden materiaal van de Protestantse Kerk volgt. De verhouding van Jezus tot de Farizeeën is hierbij een leidende gedachte.

Over antisemitisme hebben we het geregeld in de kerk en eveneens in politiek en samenleving, de Jodenhaat die haar dieptepunt vond in de systematische vernietiging van de Joden in de Holocaust. In het christelijke West-Europa leidde een satanisch nazisysteem en een hoogmoedige levenshouding tot niet te beschrijven leed voor het Joodse volk. ‘Uitingen van die hoogmoed zijn geschreven in bloed en tranen voor het Joodse volk,’ zei dr. H. Vreekamp ooit. In ons land sprak de Hervormde Kerk in 1943 in een herderlijke brief uit dat antisemitisme te maken heeft met de heidense hoogmoed waarvoor Paulus ons in Romeinen 11:20 waarschuwt. Auschwitz – in de kerk staat de naam van dit concentratiekamp model voor de demonie van het kwaad, voor onpeilbaar leed.

Een fel dispuut
Antisemitisme komen we in de bijbelse geschiedenissen al tegen. Het was Amalek (Ex.17) dat het volk van Gods verkiezing uitroeien wilde, om welke reden we lezen: ‘De strijd van de HEERE zal tegen Amalek zijn, van generatie op generatie!’ In Esther 4 krijgt de haat tegen de Joden vorm in de persoon van Haman. Ook hij verliest de strijd van God. Ja, ten diepste is antisemitisme haat en strijd tegen de God van Israël.

Het was ds. K.H. Kroon (1904-1983), in Amsterdam lange tijd als hervormd predikant verantwoordelijk voor het gesprek tussen kerk en synagoge, die dit antisemitisme terecht onderscheidde van uitspraken in het Nieuwe Testament tegen de Joden: ‘Het verschrikkelijke begrip antisemitisme wordt heden ten dage door theologen ook toegepast op de apostolische geschriften (het zgn. Nieuwe Testament). Daardoor wordt het zicht verduisterd op de belangrijkste zaak van die geschriften: het felle dispuut binnen het toenmalige veelkleurige jodendom over de messianiteit van Jezus van Nazareth en de betekenis van diens leven en sterven voor de verhouding van Israël en de volkerenwereld.’

Voor ons helpend is het om te zien dat de Messias Zich niet keert tegen de Farizeeën zelf.

‘Hoe spreken we over Joden?’
Dat anti-judaïsme, het anti-Joodse denken en handelen, staat deze weken in de aandacht, onder meer als thema van de afgelopen Israëlzondag. Deze bijzondere zondag is overigens geen vrucht van diepgaande bijbelstudie, maar een gevolg van de stichting van de staat Israël, van de concrete zichtbaarheid van dit volk in de wereld. In 1949 stelde de hervormde synode de Israëlzondag in.

Het thema is dit jaar ‘Hoe spreken wij over Joden?’, waarmee de kerk aansluiten wil bij de op 11 september gehouden jaarlijkse ontmoetingsdag kerk & Israël. Toen was het onderwerp ‘Over anti-judaïsme in de kerk(dienst)’. Een deelaspect dat hier aan de orde kwam, is de beeldvorming over Joden in Nederlandse jeugdverhalen. Vorig jaar publiceerde dr. Ewoud Sanders hierover een studie die aantoonde dat in de voorbije 250 jaar in kinderboeken Joden bestempeld werden als vreemd en vies. ‘Ze maken veel kabaal, praten raar en kunnen vreselijk vloeken. Bij uitzondering zijn ze eerlijk en betrouwbaar, vaker zijn ze dieven en oplichters. Bovendien haten de meeste Joden Jezus.’ Ook voor christelijke of reformatorische uitgevers had Sanders een boodschap.

Politiek
Afgelopen zondag keken we – net even meer dan gewoonlijk – naar de plaats van het Joodse volk. Het is niet de politiek van de regering Netanyahu die dan centraal staat of uitgangspunt in onze liefde voor het volk van Gods verbond is, niet het vlekkeloze leven van de Joden. ‘Ik doe het niet om u, huis van Israël, maar om Mijn heilige Naam, die u ontheiligd hebt onder de heidenvolken waarheen u gegaan bent.’ (Ezech.36) Ook ikzelf ben niet geboren op het erf van het verbond omdat ik me beter gedraag dan onkerkelijke mensen in mijn straat. Verkiezing is genade, en genade is onverdiend.

Hier ligt immers kortsluiting op de loer. ‘Ik heb niets met Israël, omdat de Palestijnen…’ of welk argument ook klinkt. We hebben ‘wat’ met Israël, omdat de roeping van God onberouwelijk is (Rom.11:29).

Het gaat Jezus erom dat de Farizeeën bij de wet van Mozes blijven moesten, het volk geen veelheid aan andere voorschriften moeten opleggen.

Kritiek van de Farizeeën
Boeiend en leerzaam was het thema voor de Israëlzondag, de relatie van christenen tot het jodendom, toegespitst op de omgang van Jezus met de Farizeeën. Voortdurend lezen we in het Nieuwe Testament dat de Heiland kritisch in gesprek is met de Farizeeën, waardoor het beeld zomaar ontstaat dat Hij een andere weg wijst, een andere koers gaat. Tegenover de Joodse leiders die zoveel lasten opleggen, nodigt Hij om tot Hem te komen, Zijn juk te dragen, want ‘Mijn juk is zacht en Mijn last is licht.’ (Matt.11:30)

In het volgende hoofdstuk kritiseren de Farizeeën het optreden van Jezus: ‘Zie, Uw discipelen doen iets wat niet geoorloofd is te doen op de sabbat.’ Deze en veel andere passages kunnen er zomaar voor zorgen dat we denken dat Hij Zich tegen het onderwijs van de Joodse leiders keert.

Volgelingen van Ezra
Wie waren ze eigenlijk, die Farizeeërs? We mogen hen zien als een Joodse groep vanaf de tweede eeuw voor Christus die zichzelf herkende als volgelingen van Ezra, de man die als enige in het Oude Testament (Ezra 7:6) Schriftgeleerde genoemd wordt. Bedreven was hij in de wet van Mozes. In Nehemia 8 ontmoeten we deze priester opnieuw. Na Mozes zien de Farizeeën Ezra als de stichter van het jodendom.

We mogen niet denken dat Hij kwam om de Wet en de Profeten af te schaffen, maar om die te vervullen, tot de geringste geboden toe.

Onder de Farizeeën was in Jezus’ tijd een diversiteit in denken, waren er strenge en minder strenge groepen. Er zijn leiders die mensen zware lasten op de schouders legden én leiders die uit liefde tot de God van Israël Zijn geboden onderhielden. Maakt dit dat in het Nieuwe Testament de ene evangelist scherper naar hen is dan de andere? In Mattheüs lezen we (hoofdstuk 12) hun mening dat Jezus zonder hulp van Beëlzebul, de aanvoerder van de demonen, geen demonen kan uitdrijven, terwijl hoofdstuk 24 verhaalt dat de Farizeeërs overleggen hoe ze Hem op Zijn woorden konden vangen. In Lukas (7:36) nodigt een Farizeeër Hem echter op de maaltijd.

Bron van ons leven
Voor ons helpend is het om te zien dat de Messias Zich niet keert tegen de Farizeeën zelf. Hij neemt geen afstand van hen, waardoor duidelijk is dat Zijn discussie met hen een intern gesprek binnen het jodendom van die dagen is. Lees Mattheüs 23:2, waar Hij discipelen en menigte zegt: ‘De schriftgeleerden en de Farizeeën zijn gaan zitten op de stoel van Mozes; daarom, al wat zij u zeggen dat u in acht moet nemen, neem dat in acht en doe het; maar doe niet overeenkomstig hun werken, want zij zeggen het, maar doen het zelf niet.’ Het gaat Jezus erom dat de Farizeeën bij de wet van Mozes blijven moesten, het volk geen veelheid aan andere voorschriften moeten opleggen.

Uiteindelijk gaat het Hem om de bron van ons leven - en dat maakt dat we woorden van Hem horen waarmee distantie naar de Farizeeën lijkt, zoals Mattheüs 5: ‘Als uw gerechtigheid niet overvloediger is dan die van de schriftgeleerden en de Farizeeën, zult u het Koninkrijk der hemelen beslist niet binnengaan.’

In lijn met de rabbijnen
We mogen niet denken dat Hij kwam om de Wet en de Profeten af te schaffen, maar om die te vervullen, tot de geringste geboden toe. Wie op de website van de Protestantse Kerk de toelichting zoekt op het thema van de Israëlzondag, vindt de woorden van ds. C. J. Overeem dat Jezus’ onderwijs niet tegenover de rabbijnen staat, maar juist in lijn met de rabbijnen is. Als Hij op de woorden van de Farizeeën laat volgen ‘Maar Ik zeg u…’, kunnen we dit ook vertalen met ‘En Ik zeg u…’

Jezus gaat naar de kern, naar ons hart, zodat we ons niet slechts formeel aan alle geboden houden, maar de woorden uit Spreuken 4 praktiseren: ‘Bescherm je hart boven alles wat te behoeden is, want daaruit zijn de uitingen van het leven.’ Jezus kijkt niet alleen naar wat we doen, maar ook naar wat we zeggen en zelfs denken. Wie naar een vrouw kijkt om haar te begeren, heeft met haar in zijn hart al overspel gepleegd.

Stenigen
Kortom, met Farizeeër zijn was niets mis. Paulus zegt in Handelingen 23 zelf een Farizeeër te zijn én zoon van een Farizeeër. De Heiland keerde Zich tegen de uitwassen van hun onderwijs, de mondelinge Thora met de vele wetten, terwijl hun en Zijn onderwijs in de kern gelijk was. Hét spannende punt was dat ze niet erkennen dat Hij de Messias is, dat Zijn gezag hoger gaat. Dat gaat zover dat de Joden Hem stenigen willen (Joh.10:32): ‘Wij stenigen U niet vanwege een goed werk, maar vanwege godslastering, namelijk omdat U, Die een Mens bent, Uzelf God maakt.’

Aan één Israëlzondag heeft de gemeente niet genoeg, omdat ze elke week onderwezen mag worden in de eenheid van Oude en Nieuwe Testament, waarbij ze ontdekt hoe waar het opschrift boven het kruis was: Jezus de Nazarener, Koning van de Joden. Na Golgotha, waar Hij de wet van de geboden tenietgedaan heeft, belijden we meer, zien we de wereldwijde betekenis van Christus’ offer. In Hem valt de onoverkomelijke scheiding tussen Israël en de volkeren weg (Ef.2); Hij schept een nieuwe mens. Vrede tussen Jood en heiden – stof te over, voor onderling gesprek, voor de verkondiging van het Evangelie.

Piet Vergunst is hoofdredacteur van De Waarheidsvriend. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 52,50). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

ChristenvervolgingDuurzaamheidGeloofszekerheidOpvoedenIsraël

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

Reinier Blijleven
Persbericht

Compassion Nederland krijgt nieuwe COO: Reinier Blijleven volgt Wietse Kooistra op

Per 1 december 2026 treedt Reinier Blijleven toe tot het leiderschapsteam van Compassion Nederland als Chief Operating Officer (COO). Hij volgt Wietse Kooistra op die per 1 januari 2027, na tien jaar, afscheid neemt van de christelijke...

André Flach
Nieuws

SGP-Kamerlid André Flach: "Islam eist steeds meer publieke ruimte op"

Volgens SGP-Kamerlid André Flach eist de islam steeds meer publieke ruimte op in Nederland. Dat stelde de christenpoliticus maandag tijdens een debat over integratie in de Tweede Kamer. Hij wees daarbij op de versterkte islamitische gebedsoproep in...

Krakau
Nieuws

Schutter van Krakau krijgt mogelijk kerkelijke begrafenis: 'Hij was gedoopt'

De 24-jarige Michał Oksiński, die begin november negen mensen doodschoot in Krakau, krijgt mogelijk een kerkelijke begrafenis. Priester en hoogleraar ethiek Andrzej Kobyliński vindt dat de kerk de overleden schutter niet mag uitsluiten. Volgens de...

Gaza
Nieuws

Kardinaal spreekt met christenen in Gaza: ‘Een hoekje paradijs, omringd door de hel’

Terwijl het geweld in Gaza ondanks het staakt-het-vuren voortduurt, probeert een kleine christelijke gemeenschap overeind te blijven. Kardinaal Claudio Gugerotti sprak deze week via een videoverbinding met de katholieke parochie van de Heilige...

Iran
Nieuws

Kerst onder druk in Iran: gelekt document noemt vergaande maatregelen

Een gelekt document wijst volgens mensenrechtenorganisatie Article18 op Iraanse plannen om kerstvieringen en de verkoop van christelijke artikelen te beperken. Scholen zouden geen kerstvieringen mogen houden en hotels geen kerstbomen mogen...

Amerikaanse pro-abortusdemonstranten
Nieuws

Amerikaanse bisschoppen vrezen verruiming abortuswetgeving na winst Democraten

Amerikaanse katholieke bisschoppen vrezen dat de abortuswetgeving wordt verruimd nu de Democraten vanaf 2027 de meerderheid krijgen in beide Kamers van het Amerikaanse Congres. Bisschop Daniel Thomas, voorzitter van de pro-lifecommissie van de...

Vluchtelingen
Nieuws

Nederland wil met vier andere landen asielzoekers naar Rwanda sturen, bisschop bezorgd

Nederland en vier andere Europese landen willen een uitzetcentrum voor afgewezen asielzoekers openen in Rwanda. Dat meldt het Katholiek Nieuwsblad. Bisschop Gerard de Korte deelt in gesprek met datzelfde medium zijn zorgen en benadrukt dat de...

Christian Emmanuel Sanon
Nieuws

Amerikaanse voorganger betrokken bij moordcomplot tegen Haïtiaanse president

De Amerikaans-Haïtiaanse voorganger Christian Emmanuel Sanon (68) is schuldig bevonden aan betrokkenheid bij het complot rond de moord op de Haïtiaanse president Jovenel Moïse in 2021. Dat meldt persbureau Associated Press (AP). Sanon was...

Meerartikelen

Toren van Babel – Nieuwe Verhalen
Persbericht

Bijbelverhaal over Toren van Babel centraal in nieuwe tentoonstelling in Breda

Hoe kunnen mensen elkaar nog begrijpen in een samenleving waarin meningen steeds verder uiteenlopen? En welke rol speelt taal bij het verbinden of verdelen van mensen? In Stedelijk Museum Breda opent op 21 november de tentoonstelling Toren van...

aartsbisschop
Nieuws

Aartsbisschop vastgebonden en beroofd in Syrië: kerkleiders eisen bescherming voor christenen

Een aartsbisschop die in zijn kantoor wordt vastgebonden en beroofd. Een christelijke juwelier die wordt ontvoerd en gemarteld. Syrische kerkleiders slaan alarm over de veiligheid van christenen in hun land. Ook SGP en ChristenUnie vragen om...

Notre Dam
Nieuws

Wereldsteden kleuren rood voor vervolgde christenen, maar Salzburg weigert verlichting stadhuis

Van de Notre-Dame in Parijs tot kerken in Londen en Madrid: op tal van plaatsen kleurden woensdag gebouwen rood om aandacht te vragen voor vervolgde christenen. In Salzburg ontstond juist ophef. De communistische locoburgemeester wees een verzoek...

Walid Alasaad
Interview

Syrische voorganger houdt Nederlandse kerken spiegel voor: "Hier is het vaak meer ik dan wij"

Als de Syrische Walid Alasaad (49) terugkijkt op zijn leven, ziet hij hoe God hem stap voor stap heeft voorbereid op zijn roeping. Via een twaalf jaar durende ‘woestijnperiode’ en een vlucht naar Nederland kwam hij uiteindelijk terecht bij de...

John
Levensverhaal

John vond Jezus en raakte zijn dochters kwijt: "Ik verloor alles voor Christus"

Zijn twee dochters weer in zijn armen sluiten. Dat verlangen draagt John uit Jemen met zich mee. Sinds hij openlijk over Jezus vertelt, ontvangt hij doodsbedreigingen en moet hij zijn gezin missen. Zaterdag deelde hij tijdens de Open Doors-dag zijn...

Cvandaag
Opinie

Ik snap wel iets van die omgekeerde vlaggen

Omgekeerde vlaggen als symbool van boerenprotesten zijn sinds een paar jaar gemeengoed geworden. Veel mensen verafschuwen het. Dat begrijp ik. Maar ik ben milder geworden. Die vlaggen kloppen wel, maar toch niet helemaal. Als je honderden trekkers...

Zuid Soedan
Nieuws

Predikant in Zuid-Soedan veroordeeld om muziekinstrumenten bij uitvaart

Een anglicaanse predikant in Zuid-Soedan is volgens Morning Star News veroordeeld tot acht maanden cel omdat tijdens een rouwdienst een christelijk lied met muziekinstrumenten klonk. Zijn gemeente betaalde een deel van de opgelegde boete, waardoor...

Bartow
Nieuws

Bezoekers onderbreken openingsgebed imam met Onze Vader in Florida

Bezoekers van een vergadering van het stadsbestuur van Bartow, in de Amerikaanse staat Florida, hebben maandag 16 november het openingsgebed van een imam onderbroken door hardop het Onze Vader te bidden. De politie begeleidde verschillende aanwezigen...

Marjolein Kooistra
Boekfragment

Ik had mijn zoon eindelijk in mijn armen, maar hij leefde niet meer

Na veertig weken zwangerschap keek Marjolein Kooistra vol verwachting uit naar de geboorte van haar zoontje Mattanja. Maar toen de verloskundige zijn hartje niet meer kon vinden, veranderde alles. In het ziekenhuis kregen Marjolein en haar man Harold...

NPV - Zorg voor het Leven
Nieuws

NPV overhandigt ruim 79.000 handtekeningen aan Tweede Kamer tegen late abortussen

De NPV - Zorg voor het Leven heeft woensdag ruim 79.000 handtekeningen overhandigd aan de Tweede Kamer. Met de petitie roept de organisatie de politiek op om abortussen bij gezonde ongeboren kinderen tussen de 22 en 24 weken zwangerschap in...

Ds. B. D. Bouman
Nieuws

Hersteld hervormde gemeente Stolwijk brengt beroep uit op ds. B. D. Bouman

De hersteld hervormde gemeente te Stolwijk heeft een beroep uitgebracht op ds. B. D. Bouman (foto). De predikant moet in de Zuid-Hollandse plaats ds. W. van Klinken opvolgen. Laatstgenoemde predikant vertrok in augustus 2022 naar Andelst-Zetten. Ruim...

Issa Thaljieh
Nieuws

VS weigeren Palestijnse priester visum te verlenen

De Amerikaanse regering heeft een visum geweigerd aan Issa Thaljieh, een Palestijnse priester die werkzaam is in de Geboortekerk in Bethlehem. De geestelijke wilde in Washington aandacht vragen voor de moeilijke omstandigheden waaronder Palestijnse...