Wat je zou moeten weten als mensen beweren dat ze Gods stem horen

God5 december 2022 Mart-Jan Paul en Jan Hoek
Jan Hoek en Mart-Jan Paul

In de tijden van het Oude en Nieuwe Testament hebben mensen de stem van God op allerlei manieren gehoord, en soms ook zichtbare boodschappen ontvangen. In later tijden is dit ook gebeurd. Terwijl deze getuigenissen vroeger vaak kritiekloos geaccepteerd werden, is het de laatste paar eeuwen gangbaar geworden zulke ervaringen zoveel mogelijk als natuurlijke verschijnselen te verklaren. In dit boekfragment noemen we enige wetenschappelijke benaderingen. Ook komt naar voren dat diverse hedendaagse onderzoekers proberen zorgvuldig onderscheid te maken tussen louter psychische ervaringen en echte verschijningen, zowel van goddelijke als van demonische aard. Een paar van deze onderzoekers worden hier genoemd om een indruk te geven van dit uitgebreide onderzoeksterrein.

Bovennatuurlijke verklaringen
Phillip H. Wiebe (1945-2018) was hoogleraar filosofie in Canada en heeft jarenlang onderzoek gedaan naar allerlei godsdienstige ervaringen en verschijningen. In zijn boek Visions of Jesus. Direct Encounters from the New Testament to Today (1997) beschrijft hij de persoonlijke ervaring van dertig personen met visioenen en verschijningen van Jezus. Hij heeft deze personen geïnterviewd in de periode 1988-1993. Het boek biedt een beknopte weergave van hun ervaringen en een uitgebreide bespreking van allerlei mogelijke verklaringen hiervan. Terwijl in de oudheid ‘ervaring’ heel belangrijk was, is de laatste eeuwen experimentele kennis centraal komen te staan. Daarom is het belangrijk dat de gegevens van de visioenen zo nauwkeurig mogelijk opgeschreven worden. Dit gebeurde vroeger niet, omdat men toen minder kritisch was.

Augustinus accepteert veel van de verslagen over paranormale verschijnselen, inclusief de verschijningen van levende en gestorven personen.

Volgens Wiebe was Augustinus een van de eerste christelijke theologen die inging op verschijningen en visioenen. In het boek De letterlijke betekenis van Genesis onderscheidt hij drie manieren van zien: lichamelijk, imaginatief en intellectueel. De eerste categorie betreft het zien met de lichamelijke ogen. De tweede bestaat in de verbeelding, los van de zintuigen. Op die manier kunnen wij denken aan iemand die wij niet met onze ogen zien. De derde categorie, een intellectuele visie, geeft het verstand dieper inzicht en dat stijgt uit boven de verbeelding. Augustinus gebruikt deze onderscheidingen om in te gaan op visioenen. Wanneer lichaam en geest niet goed functioneren zijn hallucinaties mogelijk. Augustinus accepteert veel van de verslagen over paranormale verschijnselen, inclusief de verschijningen van levende en gestorven personen. Hij onderscheidt tussen goede en kwade geesten die invloed op mensen uitoefenen. Ook gaat hij uit van de invloed van engelen bij verschijningen.

Wiebe behandelt vervolgens ook de rooms-katholieke theoloog Karl Rahner (1904-1984), die verdergaat in dit spoor. Hij meent dat verschijningen van Jezus of de heiligen eerder imaginatieve visioenen zijn dan lichamelijke verschijningen. In de rooms-katholieke Encyclopedia of Theology, waarvan Rahner eindredacteur is, wordt een authentiek visioen of gehoorde stem omschreven als het gevolg van ‘een speciale tussenkomst van God buiten de normale, concrete psychofysische wetten om.’

In de tijd van de Vroege Kerk raadde Athanasius, bisschop van Alexandrië (†373), aan om bij een verschijning aan degene die verschijnt te vragen wie hij is en vanwaar hij komt. Hij voegt daaraan toe: ‘Als het een visioen van heiligen is, zullen ze u verzekeren en uw vrees in vreugde veranderen. Maar als dit visioen van de duivel is, wordt het direct zwakker.’ Hij geeft ook aan dat demonen zeer bevreesd zijn voor het teken van het kruis.

De reformatoren Luther en Calvijn benadrukken Gods openbaring door de Bijbel. Toch sluit Calvijn niet uit dat engelen aan mensen verschijnen en de waarheid bevestigen.

Wiebe constateert dat in de rooms-katholieke traditie over visioenen en verschijningen meer is nagedacht dan in de protestantse. De reformatoren Luther en Calvijn gaan wel in op het spreken van God in de Schrift, maar weinig op latere verschijningen. Zij benadrukken Gods openbaring door de Bijbel. Toch sluit Calvijn niet uit dat engelen aan mensen verschijnen en de waarheid bevestigen.

In een later hoofdstuk gaat Wiebe verder in op ‘bovennatuurlijke’ verklaringen. Hij bespreekt in het bijzonder de werking van de Heilige Geest.

Mentale en psychologische verklaringen
De auteur onderzoekt ook verklaringen die een mentale toestand of mentale processen als oorzaak zien van visionaire ervaringen. Hij bespreekt de theorie van de onstoffelijke ziel, de persona-theorie, de archetype-theorie van Carl Jung, de theorie van mentale gebeurtenissen, Julian Jaynes’ theorie over stress en andere psychoanalytische verklaringen, zoals die van Sigmund Freud. Hij noemt ook de bijna-doodervaringen en uittredingen van de ziel uit het lichaam.

Dergelijke verklaringen kunnen volgens Wiebe de ervaringen van bepaalde personen wel iets verduidelijken, maar niet de ervaringen van groepen. Ook zijn er verschijningen in onze tijd die fysiek waarneembare sporen hebben nagelaten. Dit betreft vooral lichamelijke genezingen en verschijningen die gefotografeerd of gefilmd zijn.

Neurofysiologische verklaringen
Wiebe behandelt hallucinaties en de theorie over het ontstaan van percepties, waarbij eerdere indrukken via de zintuigen in het onbewuste opgeslagen zijn en daarna tot hallucinaties leiden. Ook kan er sprake zijn van een overactief reticulair activatie systeem. Dit bestaat uit een netwerk van onderling nauw verbonden zenuwcellen. Dit netwerk ligt voor het grootste deel in de hersenstam en is verantwoordelijk voor de regulatie van de activatietoestand van het zenuwstelsel.

Berthilde van der Zwaag kiest ervoor een Christusverschijning te beschouwen als een trans-intentionele aanraking, vanuit een ons overstijgende werkelijkheid.

Ook farmaceutische producten, zoals mescaline en LSD, kunnen hallucinaties opwekken. Wiebe constateert dat de beschreven verschijningen van Christus sterk verschillen van de hallucinaties die door drugs veroorzaakt zijn. De laatste bevatten vooral geometrische figuren of verstoringen van de bestaande wereld. Tegen deze poging om tot een natuurlijke verklaring te komen, gelden dezelfde bezwaren als die in de vorige paragraaf genoemd zijn. Tevens is het bij godsdienstige verschijningen mogelijk dat de ontvanger naar verschillende delen van het visioen kijkt of de ogen afwendt, terwijl dat in de genoemde hallucinaties niet mogelijk is. In een ander boek noemt hij deze laatste mogelijkheid een ‘reality check’.

De interpretatie van visioenen en verschijningen van Christus
Volgens Wiebe zijn er veel meer verschijningen van Christus dan meestal aangenomen wordt, hoewel dit door een gebrek aan documentatie niet bewijsbaar is. Zulke verschijningen zijn niet beperkt tot ‘heiligen’, maar worden ook door gewone mensen en zelfs ongelovigen ervaren. Een van de dertig personen die geïnterviewd zijn, is John White, een bekende christelijke psychiater. De visioenen gebeuren vaak spontaan, en zijn gewoonlijk niet opgewekt door vrijwillige acties, zoals vasten, gebrek aan zuurstof, gerichte meditatie of andere soortgelijke technieken.

Volgens Wiebe is de relatie tussen de verschijningen in het Nieuwe Testament en in onze tijd niet duidelijk. Hij wil echter geen scherp onderscheid maken. Hij vervolgt met een beschrijving van de voorwaarden waaronder een theorie van transcendentie beschouwd kan worden als een voorzichtige verklaring van de visionaire ervaringen waarin Christus voorkomt, en hij doet suggesties voor verder onderzoek.

In Nederland heeft Berthilde van der Zwaag ook Christusverschijningen onderzocht. Zij kiest ervoor een Christusverschijning te beschouwen als een trans-intentionele aanraking, vanuit een ons overstijgende werkelijkheid, buiten de menselijke intentie om.

Smaakt bovenstaand boekfragment van prof. dr. Mart-Jan Paul en prof. dr. Jan Hoek naar meer? Bestel hier dan het boek 'Een stem uit de hemel. Gods spreken in de Bijbel en in onze tijd'.

Praatmee

Beluister onze podcast

#317 Jeffrey & Andries Knevel over bekering, predikantentekort en eenheid katholieken-protestanten
Beluister op soundcloud
Bekijk alle afleveringen
Of beluister op:

Meerartikelen

Amsterdam
Nieuws

Tot Heil des Volks maakt opvang vluchtelingenkinderen mogelijk

Per maart maakt Tot Heil des Volks de opvang van vluchtelingenkinderen in Amsterdam mogelijk. Dat maakt de organisatie vandaag bekend.  Rust en stabiliteitVanaf halverwege maart worden in een van de panden in het Centrum maximaal 54 alleenstaande min

Mozaiek020 Ontmoet
Nieuws

Mozaiek020 Ontmoet: in gesprek met dominee Alexander Noordijk

Op 7 januari startte een reeks van vijf bijzondere zondagochtenden: Mozaiek020 Ontmoet. Tot en met juni nodigt de jonge kerk, Mozaiek020 in Buitenveldert, elke eerste zondag van de maand, met uitzondering van mei, bekende personen uit om in gesprek t

Willem Lingeman
Video

Waarom overspel een ernstige zonde is

Veel christenen zullen het erover eens zijn dat overspel schadelijk is. Wat Willem Lingeman betreft is er bij overspel sprake van een ernstige zonde. Waarom? Dat legt de auteur van 'Verbonden voor het Leven' uit in onderstaande video. Bekijk de uitle

Ds. D.J. Budding
Video

Ds. Budding vertelt over gemeentelid die kraakheldere boodschap achterliet: "Wij willen Jezus zien"

“Geen enkele prediker is volmaakt, maar het zou wel heel erg zijn als mensen moeten zeggen dat ze Jezus in de prediking missen”. Aan het woord is ds. D.J. Budding. De emeritus-predikant binnen de PKN merkte onlangs in een preek op dat Jezus niet in d

The Chosen
Nieuws

Onderzoek: Hitserie The Chosen wordt door miljoenen niet-gelovigen bekeken

De populaire hitserie The Chosen weet ook miljoenen niet-gelovigen te bereiken. Dat meldt CBN News. Uit een kijkersonderzoek van de serie zelf blijkt dat liefst 30 procent van de kijkers een niet-gelovige achtergrond heeft. Tot dusver bekeken 108 mil

Europese Digitale Identiteit
Nieuws

ChristenUnie ongelukkig met akkoord Europese Digitale Identiteit

Donderdag 29 februari ging het Europees Parlement akkoord met een uiteindelijke overeenkomst over de Europese Digitale Identiteit (eID), een Europese digitale plek om persoonlijke gegevens en documenten in op te slaan. De ChristenUnie is er niet blij

Open Doors
Video

Saleh riskeert de dood maar stopt daarom niet met evangeliseren

Evangelist Saleh uit Jemen krijgt keer op keer met doodsbedreigingen te maken. De ene keer via een sms, de andere keer per telefoon. De boodschap is altijd hetzelfde: ‘Ze zijn naar je op zoek. Je gaat dood. Je dagen zijn geteld.’ Die woorden zijn bea

ds. A. van Hees
God

Refoweb-vragensteller mist 'profetisch spreken' in reformatorische gezindte

'De laatste tijd heb ik veel preken/lezingen beluisterd uit evangelische kringen en van Baptistengemeenten. Het viel mij op dat ze daar veel meer de nadruk leggen op de tekenen der tijden. Ze halen vaak nieuws aan en koppelen dat aan de komst van de

Meerartikelen

pakistan
Nieuws

Terdoodveroordeelde christen in Pakistan krijgt goed nieuws en hoopt op vrijspraak

Een christen die in Pakistan ter dood is veroordeeld in een blasfemiezaak, is op 20 februari vrijgesproken in een andere zaak die betrekking had op hetzelfde incident. De rechter oordeelde dat er sprake was van dubbele vervolging, aldus zijn advocaat

Johan Schep
Video

Johan Schep over het naderend oordeel: "Je hoort de voetstappen van God"

Jona moest in Ninevé de boodschap brengen van het komende oordeel. Tegelijkertijd was datzelfde oordeel een blijk van genade van God. Want God oordeelt nooit zonder dat Hij eerst waarschuwt, zo betuigt ook Johan Schep in een nieuwe aflevering van de

Iran
Nieuws

Iran wil vervolgde christenen geen naam of gezicht geven

Hoewel het aantal opgepakte christenen in Iran jaarlijks ongeveer gelijk blijft, komen hun namen en gezichten steeds minder in de publiciteit. Het Iraanse regime lijkt daarmee het gezicht van vervolging te willen wegpoetsen. Teheran arresteerde in 20

EO-podcast
Nieuws

Nieuwe EO-podcast over hoe lessen uit Jezus’ Bergrede toe te passen zijn op het leven nu

De EO en IZB voegen een nieuwe podcast toe aan de succesvolle Eerst Dit-serie. Vanaf deze week is aflevering 1 van De Leerlingen te horen. In deze nieuwe podcast onderzoekt EO-presentator Jurjen ten Brinke grote vragen naar aanleiding van de bekendst

Narkisstraat
Video

Video: wat iedere christen zou moeten weten over Messiaanse Joden (deel 2)

Waarom spreken we eigenlijk over Messiaanse Joden of Messiasbelijdende Joden? Messiaans komt van het woord ‘Messias’. Aan het begin van de Bijbel, gelijk na de zondeval, belooft God dat er een Verlosser zal komen (Gen. 3:15). Die Verlosser wordt ook

Zie ik kom spoedig
Video

Wat zegt Openbaring 13 over het merkteken van het beest?

Het is voor veel mensen het bekendste en meest tot de verbeelding sprekende onderwerp van Openbaring. Wat is het merkteken van het beest en wat heeft dat te maken met kopen en verkopen? Maak in onderstaande video tijd voor aflevering 27 van een 40-de

Sven en Judith
Video

Sven en Judith Likkel zijn komende zondag te gast bij Hour of Power

Komende zondag ontvangt presentator Jan van den Bosch bij Hour of Power twee bijzondere mensen: Sven en Judith Likkel. Sven raakte door een duik in ondiep water verlamd, waardoor hij nu voor de rest van zijn leven in een rolstoel zit. Echter weet hij

GlobalRize
Nieuws

GlobalRize viert 10-jarig bestaan: van enkele tweet naar miljoenenbereik

Zendingsorganisatie GlobalRize bestaat tien jaar! Op 26 februari 2014 werden de handtekeningen bij de notaris gezet en was het bestaan van Stichting GlobalRize een feit. Wat begon met een enkele tweet van Marten Visser is uitgegroeid tot een zendings

Opperrabbijn
Column

Joden worden door islamitische heren én dames uitgescholden in Nederland

In zijn nieuwe dagboek vertelt opperrabbijn Jacobs dat er sinds kort iets is veranderd in de scheldpartijen waar joden al langer mee te maken hebben. Waar het eerst vooral islamitische heren waren die zich hier schuldig aan maakten, doen de dames inm

Henri Doornbos
Video

Henri Doornbos deelt ervaringen met afwijzing en zoektocht naar acceptatie in nieuwste single

Henri Doornbos’ persoonlijke ervaringen met afwijzing en zijn zoektocht naar acceptatie klinkt door in elke noot van “Caught in the Middle”.  Deze nieuwe single die Henri uitbrengt onder de naam 'Stranger on the Road' spreekt tot het hart van iederee

Arie-Jan Mulder
Column

Een veelvoorkomend misverstand over het avondmaal en een mopperende Paulus

Als ik Bijbelstudie geef over het avondmaal, en ik vraag aan de aanwezigen in welk Bijbelboek we dan moeten gaan lezen, dan krijg ik meestal als antwoord: in de eerste Korinthe-brief. Dat is wel begrijpelijk, want daarin staan heel pittige dingen ove

Tom Wright
Boekfragment

Hoe de dood van Jezus ons een nieuwe kijk op macht geeft

Het hart van het evangelie omvat een nieuwe definitie van macht. Dat is een van de voornaamste manieren waarop christenen de dood van Jezus interpreteerden. De reden waarom het kruis zo’n levensveranderende macht had, en nog altijd heeft, is dat het