De tentoonstelling begint in een houten tramkoets. Terwijl de houten bankjes onder je rammelen, trekt buiten het raam een kapotgeschoten stad voorbij. Een jongensstem vertelt hoe hij terugkeert. Blij, want hij leeft. Maar ook bang. “Zouden mijn ouders er nog zijn?” vraagt hij zacht.

De scène zet meteen de toon. Voor de bezoekers vormt het een toegang tot een onderbelicht hoofdstuk van de geschiedenis: de terugkeer van Joden ná de oorlog. Wat was er nog over van hun thuis, hun familie en vrienden?

Geen welkom thuis
Waar de bevrijding van Nederland vaak wordt gevierd als lichtpunt, laat deze tentoonstelling zien dat dat niet voor iedereen gold. Veel Joden die de oorlog hadden overleefd, werden geconfronteerd met een samenleving waarin ze nog steeds niet welkom waren. De zoektocht naar familieleden – die in veel gevallen vermoord bleken te zijn – begon vaak in een sfeer van afwijzing. Huizen waren ingenomen, bezittingen verdwenen. Er lagen openstaande rekeningen klaar en de deur bleef vaak gesloten. “Ze waren in veel gevallen gewoon niet meer welkom”, vertelt Elise Tiggelman van Christenen voor Israël. “Daar is in de geschiedschrijving nog altijd weinig aandacht voor.”

Juist daarom is het verhaal van onderduikers, terugkeerders en hun onzichtbare strijd het centrale thema van deze tentoonstelling. In verschillende kamers worden verhalen gedeeld van Joden die de oorlog overleefden – soms in mensonterende omstandigheden – en daarna opnieuw moesten vechten: voor erkenning, voor bestaansrecht, voor hun plek in een gebroken samenleving.

Ook voor kinderen toegankelijk
Ondanks de zwaarte van het thema is de tentoonstelling verrassend toegankelijk, ook voor jonge bezoekers. Speciaal voor hen is er een kruipruimte ingericht – alleen toegankelijk voor kinderen – die hen op speelse wijze betrekt bij het verhaal. Er zijn oud-Hollandse spellen en een opdracht waarbij ze mee mogen zoeken naar de ouders van de jongen uit het begin van de tentoonstelling.

Daarnaast kunnen ze briefjes ophangen met hun gedachten of gebeden. Alles is met zorg vormgegeven, zodat het aansluit bij hun belevingswereld, zonder afbreuk te doen aan de ernst van het thema. “Het verhaal van de jongen loopt goed af. Hij vindt zijn ouders terug,” zegt Elise Tiggelman. “We willen kinderen niet angstig laten vertrekken, maar wel iets leren over moed, verlies en hoop.”

Brug naar vandaag
In de laatste ruimte van de tentoonstelling verandert de toon. De oorlog is voorbij – maar antisemitisme leeft voort. Op een wand staan actuele beelden en vragen. “Hoe kom jij op tegen antisemitisme?” wordt er gevraagd. Bezoekers kunnen hun antwoord opschrijven en ophangen aan een lichtsnoer. Sommige briefjes bidden om vrede voor Jeruzalem. Andere roepen op tot moed: “Durf je uit te spreken.”

Die parallel met de actualiteit is volgens Elise bewust gekozen. “We wilden het niet alleen over toen hebben. Juist nu, nu het conflict in Israël weer oplaait en antisemitisme in Europa zichtbaar toeneemt, willen we mensen aan het denken zetten: Wat doe jíj met dit verhaal?”

Herinnering als waarschuwing voor nu
De tentoonstelling is ruim opgezet en sfeervol ingericht, met oude objecten, filmfragmenten, authentieke documenten. Een aantal voorwerpen konden we lenen via het netwerk van Christenen voor Israël. “We hebben een grote achterban,” zegt Elise. “Iemand kent weer iemand, en zo komen de verhalen en spullen samen.”

De tentoonstelling loopt nog tot 24 oktober en is gratis te bezoeken in het Israëlcentrum in Nijkerk. Jaarlijks organiseert Christenen voor Israël een thematentoonstelling. Dit jaar is dat in het kader van 80 jaar bevrijding. Vorig jaar ging het over archeologie in Israël, dit jaar over de schaduwzijde van de bevrijding: vergeten Joden die terugkeerden, maar nergens meer terecht konden.