Een eerlijke en soms confronterende inkijk in de praktijk rond het levenseinde

Recensie 28 augustus 2024 Yvonne Geuze-van Horssen
Yvonne Geuze-van Horssen
Yvonne Geuze-van Horssen

Cathelijne Verboeket-Crul is verpleegkundig specialist palliatieve zorg en werkzaam in een hospice. Vanuit deze expertise biedt zij ook in de thuissituatie zorg aan patiënten in de palliatieve (terminale) fase. Met het boek ‘Het leven loslaten’ wil de auteur laten zien hoe mensen omgaan met de naderende dood en de wijze waarop ze hun leven in de laatste weken of dagen vormgeven. Op een heel eerlijke, beeldende en soms confronterende wijze krijgt de lezer een inkijkje in de praktijk rond het levenseinde. En dat laat je niet koud.

Er komen verschillende verhalen van stervende mensen voorbij, met elk een eigen hoofdthema. Het ene hoofdthema is bekender dan het ander, maar interessant is dat ieder thema steeds een vernieuwend of opscherpend element bevat.

Zo word je in het eerste hoofdstuk meegenomen in het stervensverhaal van mevrouw Zundert, die samen met haar zorgverleners nadenkt over de houding waarin zij wil sterven. Ook wordt, met oog voor de mystiek, aandacht geschonken aan spirituele levenseinde-ervaringen. Het thema ‘intimiteit & seksualiteit’ komt ook aan bod, waarbij eerlijk geschreven wordt over de handelingsverlegenheid die de auteur en haar collega’s rond dit thema voelden. In het boek lees je over mooie contacten tussen zorgverleners en patiënten, maar ook de moeizame contacten worden besproken. Een verhaal over een patiënte tijdens de coronacrisis ontbreekt daarbij niet. Voor allen die tijdens deze periode zorg droegen voor een ander, zullen de beschreven dillema’s herkenning oproepen. De morele stress onder zorgverleners wordt heel tastbaar.

Op een heel eerlijke, beeldende en soms confronterende wijze krijgt de lezer een inkijkje in de praktijk rond het levenseinde.

Stervenswijzen
Het natuurlijke sterven heeft in dit boek de meeste aandacht. Daarbij wordt duidelijk dat het proces van loslaten kan leiden tot persoonlijke groei en innerlijke vrede. Bij het lezen van dit boek zou je iedereen wel hospicezorg gunnen, want de liefde van de zorgverleners voor patiënt en naasten spat uit dit boek. Een vraag die wel beklijft, is of iedereen zo’n vredig sterven kent als hier de boventoon voert. Is dit boek representatief voor de hospicezorg? Is dit de ervaring van de auteur? Is dit één blik op de werkelijkheid?

Ethische vragen
Ook het proces waarin iemand bewust kiest om te stoppen met eten en drinken komt aan bod. Hoewel de ambivalente gevoelens van zorgverleners hierbij benoemd worden, zou het boek versterkt kunnen worden door, bijvoorbeeld in een kader, meer beschouwing rond ethische kwesties te geven. Over het feit dat een vrijwilliger het onmenselijk vindt dat er geen appelsap wordt gegeven terwijl mevrouw daarom riep, wordt enkel gezegd dat vrijwilligers nog beter meegenomen zouden moeten worden in het proces. Dat bevredigt niet. Ruimte voor ethische reflectie zou in lijn zijn met de boeiende informatieve blokjes die nu al, tussen de ervaringsverhalen door, aanwezig zijn in het boek. In zo’n blok zou dan ook meer reflectie gegeven kunnen worden op de situatiebeschrijvingen van euthanasie of op de stijgende cijfers van palliatieve sedatie.

Wijsheid
De ervaringsverhalen brengen tips, adviezen en wijsheden heel dicht bij de lezer. Soms wordt uitgelegd waarom een verpleegkundige op een bepaalde wijze handelt en geeft dat een mooi inzicht, bijvoorbeeld bij de uitspraak: ‘patiënten voelen zich in hun eigenheid erkend als zorgverleners oog hebben voor dingen die hen uniek maken’.

De inhoud kan daardoor confronterend zijn en emoties oproepen. Tegelijkertijd biedt het ook veel leerzame wijsheden.

Ook uitspraken van patiënten krijgen een plek. Deze bevatten soms bijzondere wijsheden, waarbij ook het houvast dat men in religie vindt, genoemd wordt. Dit alles zorgt ervoor dat je als lezer op een heel natuurlijke wijze opgescherpt en gevoed wordt, zonder dat het voelt als een lesboek.

Het boek bespreekt een kwetsbaar thema. De inhoud kan daardoor confronterend zijn en emoties oproepen. Tegelijkertijd biedt het ook veel leerzame wijsheden en een goede inkijk in de praktijk rond het sterven. Wel is het nodig dat een lezer zelf ook een kritische en reflecterende houding aanneemt rond bepaalde casussen. De auteur is vooral beschrijvend, maar niet beschouwend.

Het boek leest makkelijk weg en is een aanrader. Voor iedereen, maar zeker voor mensen zelf die weten dat hun levenseinde nadert, die werkzaam zijn in de palliatieve zorg of zorg verlenen aan een naaste waarbij het levenseinde in zicht is.

Bovenstaande recensie is geschreven door Yvonne Geuze-van Horssen. Zij is gezondheidswetenschapper en beleidsadviseur bij NPV-Zorg voor het leven.

ChristenvervolgingIsraëlOpvoedenGeloofszekerheidDuurzaamheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Van Hart tot Hart #19: Jack van der Tang lag op het randje van de dood
Of beluister op:

Meerartikelen

Ds. B. D. Bouman
Nieuws

Hersteld hervormde gemeente Stolwijk brengt beroep uit op ds. B. D. Bouman

De hersteld hervormde gemeente te Stolwijk heeft een beroep uitgebracht op ds. B. D. Bouman (foto). De predikant moet in de Zuid-Hollandse plaats ds. W. van Klinken opvolgen. Laatstgenoemde predikant vertrok in augustus 2022 naar Andelst-Zetten. Ruim...

Issa Thaljieh
Nieuws

VS weigeren Palestijnse priester visum te verlenen

De Amerikaanse regering heeft een visum geweigerd aan Issa Thaljieh, een Palestijnse priester die werkzaam is in de Geboortekerk in Bethlehem. De geestelijke wilde in Washington aandacht vragen voor de moeilijke omstandigheden waaronder Palestijnse...

India
Nieuws

Zes vermoorde christenen in India na maanden wachten begraven

Zes christelijke mannen die in mei werden ontvoerd en vermoord in de Indiase deelstaat Manipur, zijn maandag 16 november begraven. Hun lichamen lagen vijf maanden in een mortuarium. Nabestaanden weigerden hen te begraven zolang de autoriteiten...

Bert-Jan Ruissen
Nieuws

SGP'er Bert-Jan Ruissen tweede op ranglijst meest actieve Europarlementariërs

SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen staat in de nieuwste ranking van meest actieve Europarlementariërs op plek 2 van de 720. Dat meldt de SGP op sociale media. Ruissen, die sinds 2019 in het Europees Parlement zit, maakt zich onder meer sterk...

CGK-synode
Nieuws

CGK-synode Hoogeveen bespreekt toekomst kerkverband: ook convenant met Rijnsburg op tafel

De generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) gaat van 8 tot en met 11 december uitgebreid spreken over de toekomst van het verdeelde kerkverband. Daarbij komt ook de vraag aan de orde of een convenant mogelijk is met de gemeenten...

Charles
Nieuws

Koning Charles over christelijk geloof: “Het kompas dat al mijn handelen als vorst leidt”

Het christelijke geloof geeft richting aan het koningschap van Charles III. Dat zei de Britse vorst dinsdag bij de opening van de nieuwe General Synode van de Church of England. In Church House in Londen sprak hij over een geloof dat gedurende zijn...

Matt Chandler
Nieuws

Predikant zag dochter jaren afdwalen van God: 'Ik kan haar niet van Jezus laten houden'

De Amerikaanse predikant Matt Chandler heeft openhartig verteld over de acht jaar waarin zijn dochter Audrey zich afkeerde van het christelijk geloof en in opstand kwam tegen haar ouders. De voorganger van The Village Church in Texas noemt die...

Paul Coakley
Nieuws

Amerikaanse aartsbisschop waarschuwt eigen kerk voor politieke verdeeldheid

De politieke strijd tussen Republikeinen en Democraten mag de Amerikaanse Rooms-Katholieke Kerk niet verdelen. Daarvoor waarschuwt aartsbisschop Paul Coakley, voorzitter van de Amerikaanse bisschoppenconferentie. Tijdens een bijeenkomst van...

Meerartikelen

Doug Wilson
Nieuws

Gereformeerde predikant preekt opnieuw in Pentagon: 'Geen hoop voor Amerika buiten Jezus'

De gereformeerde predikant Doug Wilson heeft gisteren op uitnodiging van Pete Hegseth, de Amerikaanse minister van Defensie, opnieuw in het Pentagon gepreekt. Tijdens de maandelijkse kerkdienst stelde Wilson dat Amerika alleen hoop heeft door het...

John en Carla Offutt
Nieuws

Predikant en vrouw doodgereden na bruiloft kleinzoon; familie vergeeft bestuurster

Een Amerikaanse predikant en zijn vrouw zijn zaterdag om het leven gekomen bij een verkeersongeval, kort nadat de predikant het huwelijk van zijn kleinzoon had ingezegend. John en Carla Offutt (beiden 74) werden aangereden toen ze op weg waren naar...

Homokoppel
Nieuws

Zweedse kerk verplicht predikanten voorlopig niet om homostellen te trouwen

Predikanten binnen de Zweedse Kerk mogen voorlopig blijven weigeren om homostellen te trouwen als dat tegen hun geloofsovertuiging ingaat. Het kerkparlement heeft dinsdag een omstreden voorstel verworpen dat een einde moest maken aan die...

Schalk
Nieuws

SGP wil Belastingplan ook in senaat niet steunen: zorgen over eenverdieners

De SGP ziet in het Belastingplan voor 2027 onvoldoende terug van de beloofde aanpak van de belastingkloof tussen een- en tweeverdieners. Senator Peter Schalk kondigde dinsdag tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen aan dat zijn fractie het...

nigeria
Nieuws

Open Doors: nog eens zeventien ontvoerde christenen overleden in Nigeria

Nog eens zeventien christenen uit de Nigeriaanse dorpen Ariko en Awon zijn volgens Open Doors in gevangenschap overleden. Zij werden eerder dit jaar ontvoerd door vermoedelijk islamitische Fulani-militanten. Vrijgekomen gijzelaars vertellen over...

paus
Nieuws

Paus krijgt rozenkrans tegen gezicht en reageert met een grap

Paus Leo XIV kreeg maandag 16 november een rozenkrans tegen zijn gezicht tijdens zijn bezoek aan de Peruaanse hoofdstad Lima. Een bezoeker gooide het gebedssnoer naar hem toe toen hij in de pausmobiel langs de menigte reed. De paus reageerde later...

Erik-Jan Verbruggen
Opinie

Pornografie is geen onschuldige snack, maar een bedreiging voor je geloof

Pornografie is voor veel christenen een verborgen worsteling. Het beïnvloedt hun kijk op seksualiteit, kan relaties beschadigen en zet het geloofsleven onder druk. Toch blijft het onderwerp in kerken vaak moeilijk bespreekbaar. Volgens Erik-Jan...

Jerke
Column

Het leukste buurtje van Assen heeft geen schuttingen

Mijn broertjes wonen antikraak. Voor wie dat niet kent: je woont tijdelijk en goedkoop in een pand dat anders leeg zou staan, met als voorwaarde dat je vertrekt zodra de eigenaar het nodig heeft. Je weet dus van tevoren dat je weggaat, alleen niet...

Kamer
Nieuws

Bikker hekelt "vechthuwelijk” kabinet, Stoffer ziet wagen van Staat tegen linkervangrail tot stilstand komen

Het kabinet gaat verder, maar de ChristenUnie en de SGP zijn nog niet gerustgesteld. Tijdens het Kamerdebat over de politieke crisis op dinsdag 17 november waarschuwde Mirjam Bikker voor een "vechthuwelijk” waarvan volgende generaties de rekening...

Creaton
Persbericht

Amerikaanse topchirurg Michael Egnor zoekt antwoord op ‘het moeilijke probleem’ van het menselijk bewustzijn tijdens congres in Apeldoorn

Stichting Creaton organiseert op zaterdag 21 november 2026 het landelijke congres ‘De Mens en zijn Maker 2’ in Apeldoorn. Centraal staat een van de grootste mysteries in de moderne wetenschap: het menselijk bewustzijn. De hoofdspreker van de dag is...

Palestijnse christenen
Nieuws

Recordaantal Palestijnse christenen verlaat Israël: ruim duizend emigranten in 2025

Steeds meer Palestijnse christenen met de Israëlische nationaliteit verlaten hun geboorteland. In 2025 emigreerden 1.023 christenen, het hoogste aantal in de onderzochte periode. Dat is ruim twee keer zoveel als in 2019. Niet hun geloof, maar...

Pines Church
Nieuws

School weert kerk om visie op abortus en homohuwelijk: rechter grijpt in

Een Amerikaanse kerk die ruimte wilde huren in een openbare school, werd geweigerd nadat bestuursleden vragen hadden gesteld over haar standpunten over homoseksualiteit, het huwelijk en abortus. Een federale rechter heeft nu geoordeeld dat het...