Er komen verschillende verhalen van stervende mensen voorbij, met elk een eigen hoofdthema. Het ene hoofdthema is bekender dan het ander, maar interessant is dat ieder thema steeds een vernieuwend of opscherpend element bevat.

Zo word je in het eerste hoofdstuk meegenomen in het stervensverhaal van mevrouw Zundert, die samen met haar zorgverleners nadenkt over de houding waarin zij wil sterven. Ook wordt, met oog voor de mystiek, aandacht geschonken aan spirituele levenseinde-ervaringen. Het thema ‘intimiteit & seksualiteit’ komt ook aan bod, waarbij eerlijk geschreven wordt over de handelingsverlegenheid die de auteur en haar collega’s rond dit thema voelden. In het boek lees je over mooie contacten tussen zorgverleners en patiënten, maar ook de moeizame contacten worden besproken. Een verhaal over een patiënte tijdens de coronacrisis ontbreekt daarbij niet. Voor allen die tijdens deze periode zorg droegen voor een ander, zullen de beschreven dillema’s herkenning oproepen. De morele stress onder zorgverleners wordt heel tastbaar.

Stervenswijzen
Het natuurlijke sterven heeft in dit boek de meeste aandacht. Daarbij wordt duidelijk dat het proces van loslaten kan leiden tot persoonlijke groei en innerlijke vrede. Bij het lezen van dit boek zou je iedereen wel hospicezorg gunnen, want de liefde van de zorgverleners voor patiënt en naasten spat uit dit boek. Een vraag die wel beklijft, is of iedereen zo’n vredig sterven kent als hier de boventoon voert. Is dit boek representatief voor de hospicezorg? Is dit de ervaring van de auteur? Is dit één blik op de werkelijkheid?

Ethische vragen
Ook het proces waarin iemand bewust kiest om te stoppen met eten en drinken komt aan bod. Hoewel de ambivalente gevoelens van zorgverleners hierbij benoemd worden, zou het boek versterkt kunnen worden door, bijvoorbeeld in een kader, meer beschouwing rond ethische kwesties te geven. Over het feit dat een vrijwilliger het onmenselijk vindt dat er geen appelsap wordt gegeven terwijl mevrouw daarom riep, wordt enkel gezegd dat vrijwilligers nog beter meegenomen zouden moeten worden in het proces. Dat bevredigt niet. Ruimte voor ethische reflectie zou in lijn zijn met de boeiende informatieve blokjes die nu al, tussen de ervaringsverhalen door, aanwezig zijn in het boek. In zo’n blok zou dan ook meer reflectie gegeven kunnen worden op de situatiebeschrijvingen van euthanasie of op de stijgende cijfers van palliatieve sedatie.

Wijsheid
De ervaringsverhalen brengen tips, adviezen en wijsheden heel dicht bij de lezer. Soms wordt uitgelegd waarom een verpleegkundige op een bepaalde wijze handelt en geeft dat een mooi inzicht, bijvoorbeeld bij de uitspraak: ‘patiënten voelen zich in hun eigenheid erkend als zorgverleners oog hebben voor dingen die hen uniek maken’.

Ook uitspraken van patiënten krijgen een plek. Deze bevatten soms bijzondere wijsheden, waarbij ook het houvast dat men in religie vindt, genoemd wordt. Dit alles zorgt ervoor dat je als lezer op een heel natuurlijke wijze opgescherpt en gevoed wordt, zonder dat het voelt als een lesboek.

Het boek bespreekt een kwetsbaar thema. De inhoud kan daardoor confronterend zijn en emoties oproepen. Tegelijkertijd biedt het ook veel leerzame wijsheden en een goede inkijk in de praktijk rond het sterven. Wel is het nodig dat een lezer zelf ook een kritische en reflecterende houding aanneemt rond bepaalde casussen. De auteur is vooral beschrijvend, maar niet beschouwend.

Het boek leest makkelijk weg en is een aanrader. Voor iedereen, maar zeker voor mensen zelf die weten dat hun levenseinde nadert, die werkzaam zijn in de palliatieve zorg of zorg verlenen aan een naaste waarbij het levenseinde in zicht is.

Bovenstaande recensie is geschreven door Yvonne Geuze-van Horssen. Zij is gezondheidswetenschapper en beleidsadviseur bij NPV-Zorg voor het leven.