Ondernemen in West-Afrika, hoe doe je dat?
Marianne: "Lokale bevolking in Guinee-Bissau is over het algemeen heel afwachtend. Tegen blanken wordt opgekeken. Daar wil ik graag vanaf: ik zie liever eigen initiatief. Daarom bespreek ik zaken vragenderwijs. Iemands mening vragen helpt echt! Zo hebben we met elkaar in één jaar tijd wel 40 bijenkasten geplaatst op drie locaties die we geschikt vonden. Deze zijn allemaal bevolkt met wilde bijen en zo kon de eerste honing geproefd worden van een afgevallen raat. De kwaliteit was goed! In het bos hebben we vier prachtige stallen kunnen bouwen van tropisch hardhout met grote vingerpalmbladeren als dak."

Hoe ontstond het bijenproject?
"Een jaar geleden startte ik met vijf lokale mensen. Eén van hen is Amado. Hij is moslim en al jarenlang een bijenhunter. Hij zocht in de natuur de bijen op en oogstte de honing op een duurzame manier, waarbij het broednest blijft zitten. Inmiddels heeft elk van de vijf mannen een jongvolwassene uit de familie die hen helpt. In de opbouw van dit project gaf God mij telkens mensen op mijn pad met ervaring, zowel vanuit de omgeving als vanuit Nederland. Daar ben ik dankbaar voor! Het team is uitgebreid met zeven tieners die hun vader of opa helpen en twee mannen die ook geïnteresseerd zijn. Voor nu wil ik dit team van veertien mensen vooral trainen. Recent heb ik een trainingsdag gehouden met video's om de bijen te leren kennen. Ook heb ik een boekje gemaakt met veel plaatjes, want er zijn vier ongeletterde volwassenen in mijn team."

Hoe stimuleer je ondernemerschap?
"De kasten voor het project worden bij onze timmerwerkplaats gemaakt, maar de individuele kasten worden door de veertien startende imkers zelf in elkaar gezet, zodat ze deze kasten voor een gereduceerde prijs kunnen leasen. We stellen daarna een contract op. De kosten van de kast worden binnen twee jaar terugbetaald in honing. Die honing kunnen we goed zelf doorverkopen, want dit heeft een vaste marktprijs. Zo hebben we een leaseconstructie en creëer je lokaal eigenaarschap. Uit een goede kast komt minimaal 20 liter honing per jaar. Verkoop dit voor €4,50 per liter en je hebt €90,- per kast. Zo hebben ze een eigen inkomstenbron!''

Je wilt ook gehandicapten betrekken?
"Zeker! Als we echt goed op pad zijn, gaan we gehandicapte mensen, ieder met een familielid, trainen. Er zijn genoeg jongeren met een beperking die geen zwaar werk kunnen doen, maar wel bijen kunnen houden. Hen gaan we trainen. Als dit goed gaat, dan kan ik hen ook zo'n leasecontract aanbieden met eigen kasten. Naast hun eigen twee kasten komen daarbij ook twee kasten van het project die ze bijhouden. Zij regelen zelf een plek in hun bos en kunnen daarbij leren van de ervaren imkers. De stal van Amado is als voorbeeld heel geschikt. De honing mag vervolgens op onze compound worden geslingerd. Op die manier kunnen we het team met imkers uitbreiden en gemotiveerd houden. Eigen kasten maar ook kasten van het project vallen onder hun beheer. We kunnen dan groeien en verdelen de verantwoordelijkheid. De imkers zijn capabel genoeg en zo verspreid je de kasten ook goed over de omgeving. De inkomsten van de projectkasten kunnen doorvloeien naar project Jedidja en breed worden ingezet."

Zie je groei bij je medewerkers?
"Absoluut. We hebben bijvoorbeeld deze week veel lege kasten uit het bos gehaald om ze te verbeteren. Ik gaf aan dat ik eraan wilde werken. Maar tot mijn verrassing was Amado de volgende morgen zelf de kasten uit elkaar aan het halen en aan het schoonmaken. Op eigen initiatief! Zijn zoon van 16 helpt hem. Ik liet hem een keer foto's zien van een betere bijenstal. Hij had niet veel later zelf een soortgelijke bijenstal gebouwd op reeds geplaatste palen. Dat zijn mensen waarmee ik verder kan! Een ander voorbeeld is Bifa. Hij is 60 jaar en werkt in mijn team. Zijn kleinzoon Agustino, van 15 jaar komt iedere dag uit school naar onze compound. Dan wil hij werken en blijft graag om te helpen met de bijen. Dat komt echt uit hemzelf. En hij hanteert bijzonder goed het mes om de honingraten bij te snijden! Iedereen die onze eerste honing heeft geproefd is trouwens echt heel enthousiast."

Vertel eens, hoe ging dat?
"We hadden bij de eerste honingraat geen zakje mee. Een beginnersfout! De raat werd dus in een T-shirt meegenomen, maar die bleek niet goed dichtgeknoopt. Zo kwamen de jongens de volgende morgen een stuk raat tegen. Ze proefden de honing en ze waren heel enthousiast over de kwaliteit. In de natuur wordt namelijk vaak oude honing gevonden. Honing die je hier kunt kopen zit vaak vol resten van pollen en is donker. De geoogste honing bij ons is doorzichtig en goudkleurig. Zelf was ik ook verrast door de goede kwaliteit. Dat gaf mij ook echt een boost: heerlijke bloemenhoning!"

Zijn er voordelen voor het land?
"Bijen zorgen voor 90% van de bestuiving van fruitbomen. Daar heeft de lokale bevolking geen weet van. Ze kennen bijen alleen als vreselijke beesten. Ze worden op agressieve wijze uitgeroeid met vuur. Het verdwijnen van die bestuivers heeft grote gevolgen voor de lokale landbouw: het leidt onder meer tot slechte oogsten van cashewnoten. Als je een kast op zo'n land neerzet worden de bloemen weer bevrucht en dit kan eenderde meer oogst opleveren. We laten zo steeds meer mensen inzien hoe nuttig bijen zijn!''

Werk je met meer mensen samen?
"Een jaar geleden bezocht ik een dorp waar een groot imkerproject is opgezet in de jaren ‘90. Na de burgeroorlog in 1997 zijn de beheerders niet teruggekomen en de kasten waren vergaan. Ik zei dat ik wilde gaan imkeren. Ze gaven aan geld nodig te hebben voor hun project, maar ik kwam geen geld brengen. Wel wees ik hen op omgevallen bomen van sterk hardhout en zei: schrijf een brief voor toestemming om deze bomen te verzagen tot planken. Jullie mogen ze bewerken in de timmerwerkplaats op onze compound zodat jullie weer eigen kasten hebben voor een nieuwe start. Zo kon ik hen stimuleren om weer met elkaar de kasten te gaan maken.

Een week geleden belden ze op dat er een nieuw bestuur gevormd was en dat er brieven waren geschreven voor het gebruik van de omgevallen bomen. We hebben de brieven samen overhandigd op het ministerie. Daar bleek dat we tegenover een medewerker stonden die zelf een project geleid had als imker! De andere man daar bleek een bekende van mij te zijn. Ik heb hen beiden uitgenodigd en meegenomen voor een bezoek aan onze bijenkasten in het bos van Amado. Hun mond viel open. Ze vroegen: 'Zitten daar overal bijen in?' Ze waren echt met stomheid geslagen en wilden alle steun geven. Het mooie is dat we onze betrouwbaarheid konden laten zien, omdat we het eerder gebruikte hout ook echt voor kasten gebruikten. Ze hebben ook een lepel honing geproefd en waren er weg van! Ik ben op zo'n moment ook aan het netwerken zodat het project zo breed mogelijk gedragen wordt."

Hoe komt het evangelisatiewerk samen met ondernemerschap?
"We beginnen ons werk of vergaderingen altijd met gebed. Maar je laat het ook zien in je werk. Ik kwam online een professionele imker tegen. Hij zei: 'Je bouwt een goede zwermkast, plaatst deze op een goede locatie en dan moet je bidden en het overlaten aan God.' We hadden in die tijd kasten waar tot onze teleurstelling, mot in zat. Ik riep mijn team samen en zei: 'Laten we meer bidden voor de kasten die we ophangen. Bijen zijn natuur waarmee je samenwerkt. God heeft ze geschapen en stuurt ze aan. Als we de kasten opdragen aan God kan Hij zorgen voor bijen!' Zelfs de moslim Amado stemde toe met 'amen, amen!' Toen we bij hem kasten gingen ophangen stond hij ook gelijk klaar om te bidden en dat is prachtig. Drie weken later zaten alle kasten vol met bijen! Heel bijzonder. Normaal heb je geluk als 30% van je zwermkasten bijen vangen, bij ons zaten ze allemaal vol! God zorgt! Zo zien de lokale mensen ook hoe God zorgt voor 40 volkjes! Zonder God komen er geen bijen."

Welke boodschap heb je aan ondernemers in Nederland?
"Begin je werkzaamheden met God en ga ook verder met God. Dat is de beste manier! Ik heb ervaren dat, als je bewust je werkzaamheden aan God opdraagt en vraagt om richting, God ook antwoord wil geven!"