Protestantse Kerk verwacht kwart minder kerkgebouwen binnen tien jaar

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) staat voor ingrijpende keuzes over de toekomst van haar kerkgebouwen. Naar verwachting zal over tien jaar een kwart van de kerkgebouwen verdwenen zijn. Een landelijke projectgroep werkt daarom aan een langetermijnvisie. Tijdens de generale synode van donderdag 19 november werd duidelijk dat de zorgen over leegstaande kerken, stijgende kosten en krimpende gemeenten steeds groter worden.
Demografische ontwikkelingen, afnemende bestuurskracht en toenemende financiële lasten dwingen steeds meer plaatselijke gemeenten om na te denken over de toekomst van hun kerkgebouw. Voor sommige gemeenten betekent dat de vraag hoe zij hun gebouw kunnen behouden. Andere gemeenten moeten onder ogen zien dat verkoop, herbestemming of sluiting mogelijk onvermijdelijk wordt.
Volgens Albert Hummel, teamleider Financieel Beleidsadviseurs bij de dienstenorganisatie, is de situatie urgent. Hij verwacht dat binnen tien jaar een kwart van de kerkgebouwen verdwijnt. "De complexiteit die op kerkelijke gemeenten afkomt, is enorm. Het wordt tijd dat we de lokale gemeenten gaan ondersteunen en op synodaal niveau beleid maken", zei hij tijdens de synodevergadering.
Landelijke projectgroep werkt aan toekomstvisie
Om gemeenten beter te ondersteunen, werkt een landelijke projectgroep aan een kerkbrede langetermijnvisie. Daarbij staan drie ontwikkelsporen centraal: een theologische en kerkelijke doordenking van de betekenis van kerkgebouwen, praktische mogelijkheden voor gemeenten en beleid op classicaal niveau dat ook op langere termijn wordt geborgd.
De projectgroep bestaat momenteel uit Tonny Dekker, voorzitter van het Generaal College voor de Behandeling van Beheerszaken (GCBB), Joost Schelling, directeur van de Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer (VKB), en Albert Hummel. Ook de classes worden bij de plannen betrokken.
De bedoeling is om verder te kijken dan het afzonderlijke kerkgebouw. De projectgroep wil juist aandacht besteden aan de samenhang tussen plaatselijke gemeenten, de classes en de landelijke kerk. Tegelijkertijd blijft de verantwoordelijkheid voor het eigen kerkgebouw bij de plaatselijke gemeente liggen.
De toekomst van kerkgebouwen krijgt bovendien een plaats in het synodale beleidsplan voor de periode 2028-2031.
Classispredikanten pleiten voor een deltaplan
De zorgen worden gedeeld door de classispredikanten, die in hun vierjaarlijkse verslag waarschuwen voor de gevolgen van krimp, vergrijzing en een tekort aan vrijwilligers. Volgens hen zijn deze ontwikkelingen in heel Nederland zichtbaar, al verschilt de ernst per regio. In hun rapport stellen zij dat de Protestantse Kerk 'balanceert tussen verlies en vernieuwing'. De komende decennia zullen naar verwachting honderden kerkgebouwen hun oorspronkelijke functie verliezen.
De classispredikanten pleiten daarom voor een gezamenlijk deltaplan. 'Kerkgebouwen zijn geschenken van ons voorgeslacht en stille getuigen van geloof', schrijven zij. Volgens hen moeten de generale synode en de classes samen nadenken over welke kerkgebouwen behouden kunnen blijven en van welke gebouwen mogelijk afscheid moet worden genomen.
Classispredikant Ellen Peersmann waarschuwde tijdens de synode dat veel "pareltjes van gebouwen sluiten". Tegelijkertijd benadrukte ze dat de kerk niet alleen vanuit angst voor verlies moet handelen. Ze vergeleek de huidige situatie met een woestijnreis. "Het is legitiem om stil te staan bij rouw en pijn. Ruimte voor rouw is nodig, zonder daar bij stil te blijven staan." De angst om te verliezen kan volgens haar verlammend werken, "maar dat moeten we niet laten gebeuren".
De classispredikanten vragen de synode dan ook om meer begrip voor de zware verantwoordelijkheid die op plaatselijke gemeenten rust. Zij pleiten bovendien voor een theologische bezinning waarin niet alleen groei en vernieuwing, maar ook krimp, verlies en verdriet een plaats krijgen.
Discussie over geld bij overdracht van kerkgebouwen
Tijdens de synodevergadering kwam ook de financiële kant van het afstoten van kerkgebouwen aan bod. De synode nam een motie aan over de zogenoemde 'bruidsschat' die gemeenten soms betalen wanneer zij hun kerkgebouw overdragen aan een stichting.
Zo'n financiële bijdrage is bedoeld om toekomstig onderhoud van het gebouw mogelijk te maken. Tegelijkertijd roept deze praktijk vragen op over de besteding van kerkelijk geld.
De synode vraagt de dienstenorganisatie daarom een bezinningsproces te beginnen over de wenselijkheid van zulke betalingen. Daarbij staat de vraag centraal of het verantwoord is dat grote bedragen aan kerkrentmeesterlijk geld op deze manier worden vastgelegd, in plaats van rechtstreeks te worden besteed aan de dienst aan God.
De landelijke kerk zou gemeenten hiermee ook kunnen helpen om bij onderhandelingen over de overdracht van een kerkgebouw sterker te staan.












































Praatmee