Historicus Hans Goedkoop gaf vorig jaar op 4 mei een schitterende lezing in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. Hij schetst in zijn toespraak hoe in kamp Bergen Belsen wanorde ontstond door gebrek aan voedsel, hygiëne en wat niet meer. Een aantal Joodse juristen besluit het kamp aan de beschaving te herinneren. Ze openen een rechtbank. "De diefstal van een brood valt te verontschuldigen. Er is honger. Maar degene van wie gestolen is, heeft ook honger. Er moet een straf zijn."

Volgens Goedkoop, die de Joodse jurist Herzberger die op dat moment in Bergen Belsen verblijft citeert, is het de eerste zin uit de menselijke beschaving: "Er is iets dat mag, en dat niet mag." Het laat Goedkoop maar niet los, hij zegt er "een bijbels soort vermaning" in te horen. "Ik hoop dat u dat ook hoort", zegt de historicus.

"Je kunt niet zeggen dat het recht hier (in Bergen Belsen red.) won. De rechtbank ging teloor in buikloop en uitputting. Toch voelde je dat er iets was gebeurd. Zelfs in het kampleven van 1944 bleek het mogelijk je niet helemaal bij je omstandigheden neer te leggen en jezelf een opdracht mee te geven: Stel vast wat niet mag en leef ernaar", aldus Goedkoop.

Banaliteit van het kwaad
Goedkoop maakt de vertaalslag naar de tijd van nu. "We vallen door de tijd. Het lijkt wel weer 1939. Nu komt het op ons aan. Op ons kompas van goed en kwaad. Alsof we nooit anders gedaan hebben, nemen we (Oekraïense red.) vluchtelingen op, we sturen wapens. Hier moet het recht winnen."

De historicus vervolgt zijn verhaal door vast te stellen dat deze daden tegengewerkt worden door wetten of vormen van eigen belang. "Nu we met een nieuw oog vaststellen wat er niet mag, blijkt dat we vastzitten aan regels en routines die zich voordoen als het recht, maar net de Geest daarvan ontberen. De banaliteit van het kwaad."

Dan stelt de historicus tot slot de hamvraag: "Is dat hoe we het willen? Zo nee, gaan we er iets aan doen? Voordat u hier volgend jaar weer zit, voor weer een stichtend woord, hoop ik dat u nog eens terugdenkt aan de stemmen, weerkaatsend tussen de barakken van Bergen Belsen. Die op zondagmiddagen in 1944 de Geest van het recht weer wakker schreeuwden. Om zich de beschaving te herinneren. Als dat toen kon, kan het altijd."

Bekijk de indrukwekkende lezing van Hans Goedkoop in onderstaande video terug.