Het zit in het DNA van de Gereformeerde Bond om de kerk niet te verlaten

God 6 juni 2023 Ds. J. A. W. Verhoeven, De Waarheidsvriend
Ds. J. A. W. Verhoeven

De Gereformeerde Bond is een vereniging binnen de Protestantse Kerk. Ze wil een geestelijke beweging zijn die de kerk oproept ernst te maken met de belijdenis van de kerk. Is dit een geloofwaardige positie nu de Protestantse Kerk zichzelf als een plurale kerk presenteert?

Wat beweegt de Gereformeerde Bond ten diepste? Bij het nadenken over deze vragen laat ik me vooral inspireren door ds. G. Boer en ds. W.L. Tukker.

Zij die bleven
Vanaf het begin van de ontstaansgeschiedenis van de Gereformeerde Bond (GB) is er onduidelijkheid geweest over de vraag hoe de bond de kerk ziet. Binnen de bond bestond begrip en sympathie voor geestverwanten die van mening waren dat het in de kerk niet langer mogelijk was verantwoordelijkheid te dragen voor elkaar. En inderdaad, er is zoveel aan te merken op de kerk. Toch waren er stillen in den lande die intuïtief aangevoeld hebben dat afscheiding niet hetzelfde is als een geestelijke vernieuwing van het verbond. Zij bleven de kerk trouw. Sommigen predikanten zijn geportretteerd in een boek van ds. W. van Gorsel, ds. H. Harkema en drs. K. Exalto onder de raak gekozen titel Zij die bleven. Het zit in het DNA van de Gereformeerde Bond: je verlaat de kerk niet. Trouwens, ‘wie de kerk verlaat, neemt de schuld der kerk mee.’ (dr. ir. J. van der Graaf).

De les van de geschiedenis
De geschiedenis van de GB is uitvoerig gedocumenteerd. Het is een bewogen geschiedenis met talloze dieptepunten. In de diepte was de Heere ons overigens het meest nabij. De les van de geschiedenis is dat afscheiding niet leidt tot geestelijk herleven, maar slechts uitdrukking geeft aan menselijk onvermogen om samen onder één Heere te leven. Wij hebben dit door schade en schande geleerd. Het was een dure les. Het gereformeerd protestantisme in Nederland is dramatisch versplinterd geraakt. Het gevolg is dat gereformeerden van allerlei snit voortdurend met zichzelf in de weer zijn.

Er zou veel gewonnen zijn wanneer de Protestantse Kerk zichzelf zo profileert: de kerk met de oudste rechten en plichten.

In de kleine traditie van de GB hebben dr. H. Visscher en ds. M. van Grieken hun stempel gedrukt op het interne debat. Visscher peinsde er niet over om de kerk te verlaten, maar zag de Gereformeerde Bond wel als een noodzakelijke wijkplaats. Van Grieken benadrukte sterker de betekenis van het verbond van God. Die laatste lijn won gaandeweg aan kracht, is in 2004 opnieuw beproefd in het vuur, en wordt nu opnieuw getest door de verlokking van allerlei vrije groeperingen.

Christus is het Hoofd
Boer en Tukker gaan in het spoor van Van Grieken. ‘Wie recht over de kerk wil spreken, moet bij God, bij de ongedeelde Christus beginnen’, aldus ds. Boer. De Christus der Schriften is het Hoofd van de kerk. Boer noteert dat hij dit van Calvijn heeft geleerd, en dat Calvijn dit bijbels-theologische inzicht verworven heeft in zijn strijd tegen de dopers. De Bond is een vereniging, de kerk daarentegen is ‘van een hogere orde’. (…) ‘De kerk is van God, zij is van Christus, Die er het enige Hoofd, Die er de enige stichter van is. Zij stoelt in het verbond Gods en in de heilige doop en vooral krachtens belijdenis. (…) ‘Zij is Christusbelijdende geloofsgemeenschap. Hoever ook de kerk van dit ideaal moge afleven, dit is haar wezen.’ (Tukker) Omdat er maar één Hoofd is, is er ook maar één kerk.

De kerk als moeder
De gedachte van het verbond brengt een gevoel voor historiciteit met zich mee. De Heere trekt gouden draden door de geschiedenis van Israël en van de kerk. De Nederlandse Hervormde Kerk is in ons land ontstaan op de puinhopen van de verworden Rooms-Katholieke Kerk. Ds. Tukker schrijft: ‘Laten wij het niet vergeten dat onze kerk ons niet alleen zorgen gebracht heeft, maar ook veel goeds. Zij was toch altijd de kerk van God. (…) Zij werd in haar gereformeerde vorm tot een volkskerk. Zij was de kerk van Christus in dit land, waaraan de Heere Jezus Christus Zijn Naam verbond, waaraan Hij het fundament in Zijn bloed verleende en waarin Hij Zijn bediening heerlijk maakte. (…) Hij zette er Zijn gezegende voetstappen, zodat Hij er een volk vergaarde, dat door Zijn Vader uitverkoren was tot het eeuwige leven. Al dit werk deed Hij in onze kerk en hoezeer ook de kerk innerlijk verbrokkelde en afbrokkelde naar buiten, Hij heeft dit werk niet geheel gestaakt.’ (…) ‘Zo moeilijk is het in de Nederlandse kerk niet geweest, of het licht des Woords heeft nog altijd enigszins geschenen. (…) Door deze kerk zijn wij ook zelf gebaard. (…) Deze dingen nu kunnen wij niet en mogen wij niet vergeten.’ De kerk is ‘draagster van het Woord’. ‘Zij is tenslotte ons aller moeder.’

Er zou veel gewonnen zijn wanneer de Protestantse Kerk zichzelf zo profileert: de kerk met de oudste rechten en plichten. De kerken van Afscheiding en Doleantie zijn ‘dochterkerken’ en ‘de verhouding moederkerk-dochterkerk keert zich niet om. De Hervormde Kerk heeft dat moederlijk karakter nooit geheel verloren’. Zij heeft ‘de positie van de oudste kerk van de hervorming’ (Tukker). Dat brengt een bijzondere verantwoordelijkheid met zich mee. Naar mijn inzicht heeft de Protestantse Kerk een roeping voor de kerken van de zogenoemde ‘gereformeerde gezindte’. Er zijn warme woorden gesproken aan het adres van de onlangs gevormde Nederlandse Gereformeerde Kerken, maar laat de Protestantse Kerk zich ook inspannen te zoeken naar eenheid met andere kerken. De tijd vraagt erom. De ‘Ecclesiologische Consensus’ (uit 1996) van het Contact Orgaan Gereformeerde Gezindte (COGG) kan als uitgangspunt dienen.

Het beroep op het verbond is ook veel meer dan alleen maar een theologische constructie. Wij leven niet in nostalgie, maar in geloof.

De kerk als geloofsartikel
Deze historische kijk op het werk van God mag niet worden afgedaan als misplaatste weemoed. Het beroep op het verbond is ook veel meer dan alleen maar een theologische constructie. Wij leven niet in nostalgie, maar in geloof. De belijdenis van de kerk van alle eeuwen klinkt elke zondag: ‘Ik geloof in een heilige, algemene en christelijke kerk.’ Ik onderstreep: ik gelóóf… Het is een aangevochten belijdenis tegen al het zichtbare in. Het is een beroep op Gods trouw, op Zijn hart, Zijn erbarmen. De goedertierenheid van de HEERE is van eeuwigheid en tot eeuwigheid. Daar moet de kerk het van hebben. De HEERE doodt en maakt levend. Hij roept de dingen die niet zijn, alsof ze waren.

Dit geloof is opnieuw beproefd door het proces van Samen op weg, in aanloop naar de vorming van de Protestantse Kerk. Wij willen het hervormde denken over de kerk vasthouden. De kerk maakt het ons niet gemakkelijk. Maar zoals wij nooit hebben kunnen geloven dat de Heere met Afscheiding en Doleantie uit de Hervormde Kerk vertrokken is, zo kunnen wij dat ook niet geloven van de Protestantse Kerk. ‘Wij geloven niet in een oplossing, omdat de kerk een geloofsartikel is, omdat er ook nooit een tijd geweest is waarin de kerk in haar hart en tot aan haar grenzen zuiver een Christus belijdende geloofsgemeenschap is geweest. (…) Ons staat niet voor ogen een eigengemaakt kerkje met eigengemaakte predikers, ons staat niet voor ogen een aansluiting bij welke afgescheiden kerk ook, hoe moeilijk onze weg ook zij, hoeveel moeilijker onze weg nog moge worden.’ (Tukker) Dat laatste voorzag Tukker dus al.

Geen mozaïek
Wat betekent deze opstelling van de GB voor de Protestantse Kerk? In de praktijk presenteert de kerk zich als een mozaïek, niet alleen wat de vormgeving van de kerk betreft, maar ook wat haar identiteit betreft. Ze biedt onderdak aan iedereen, inclusief de Gereformeerde Bond, hoffelijk en ruimhartig. De kerk denkt in de lijn van de modus vivendi: we moeten bij alle verschil in opvatting en geloofsbeleving het met elkaar uit zien te houden. De GB is in dit denken een waardevolle kleuring in de regenboog. De kerk houdt ons voor een bijzonderheid, een belangengroep die het opneemt voor bijzondere accenten uit een rijke traditie.

Door deze invulling van het begrip ‘inclusiviteit’ raakt de waarheidsvraag onder tafel. Zo wordt de Gereformeerde Bond geframed tot een modaliteit, het vasthouden aan de belijdenis van de kerk een persoonlijke voorkeur. Waar echter het belijden mistig wordt, raakt de eenheid zoek. Dat is de terechte kritiek van de afgescheiden kerken, al moet gezegd worden dat ook díé inmiddels allemaal hun eigen modaliteiten kennen.

De kerk is er niet om ieder de hand boven het hoofd te houden, maar om tegen de tijdgeest in de Naam van Israëls God hoog te houden.

Het belijden in de prediking
De Protestantse Kerk kan te midden van de kerken, en midden in een seculiere wereld, alleen bij haar roeping blijven, wanneer ze Christus verkondigt. ‘Constante onhelderheid in het belijden’ (Boer) blokkeert. Ds. Boer zag in zijn tijd al het spook van het ‘nihilisme’ opdoemen. De kerk is er niet om ieder de hand boven het hoofd te houden, maar om tegen de tijdgeest in de Naam van Israëls God hoog te houden. De laatste kwestie is niet of wij het in de kerk met elkaar uithouden, maar of God het met óns uithoudt.

Dat vraagt van onze kant trouw, volharding in het belijden van de Naam van Christus. Eenheid kan alleen bestaan in de waarheid, zoals waarheid alleen bestaat in eenheid. Beide, waarheid en eenheid, zijn als een tweevoudig geschenk te verwachten uit handen van Christus. Zijn Geest leidt in alle waarheid, doordat Hij ons te binnen brengt alles wat Christus ons heeft gezegd.

Ds. Boer heeft er in alle toonaarden op gewezen dat de gloed van het belijden met name hoorbaar en merkbaar wordt in de prediking. Prediking als proclamatie, als Geestdoortrokken bediening van de verzoening, waarin Christus genade uitdeelt aan mensen die zich van God vervreemd hebben. ‘De kerk is geen congregatie, geen samenkomst van personen, die er eens met elkaar over praten, hoe het is en hoe het moet.’ (Tukker) Prediking is niet een deskundige beschouwing over onze kwetsbaarheid, onze lamlendigheid, onze geschondenheid, onze rafelranden. Daar is wel veel over te zeggen, maar zo verpsychologiseren we het Evangelie. De prediker is niet allereerst de professional. Hij is allereerst de heraut van de Koning. Dan wordt de gemeente getrokken voor het aangezicht van God en verdampt elke vrijblijvendheid.

Ons hart
Ieder deed wat goed was in eigen oog. Dat is de tijd van de Richteren. Het klinkt als een zeurend en treurig refrein. Het oude liedje: zij deden wat kwaad was in Gods ogen (Ri.10:1-16). Onze kerkelijke situatie is anders, maar niet veel anders. De klacht van de HEERE luidt: ‘U hebt Mij verlaten en andere goden gediend.’ Zijn oordeel staat vast. Hij ‘verkoopt’ Zijn volk aan zeven volken. Na achttien jaar begint het volk te roepen tot God, in nood, benauwd. Zij happen naar adem. Wees ons genadig, zend ons Uw Geest, ontferm U over ons!

Deze schreeuw naar de HEERE God wordt beantwoord met afwijzing: nee! ‘Ga weg! Roep tot de goden die u verkozen hebt! Laten díé u verlossen!’ Dat is duidelijk genoeg. Niettemin: het volk komt tot boete en berouw. Wij laten U niet gaan tenzij U ons zegent. Zij doen de vreemde goden weg. Het is een ware bekering, een omkeer van hart.

Gods hart
Daar is veel mee gezegd, maar het belangrijkste nog niet. ‘Toen werd de ziel van de HEERE kort.’ (Ri.10:16) Dat betekent zoiets als: je kúnt niet langer meer, je bent óp (Num.21:4). Je kunt het niet langer uithouden. Je zwicht (Ri.16:16; vgl.Mi.2:7; Hos.8:11). Het is geen harden. In de weergave van de HSV: ‘Toen kon Zijn ziel de moeite van Israël niet langer verdragen.’ Meer dan de bekering van Israël wordt ons verzekerd dat Gods hart in Hem omkeert. Want God is liefde. ‘Nog nooit heb ik de smart over het verval van de kerk dieper gelezen dan in de ogen van Christus. Het waren tranen waarin Zijn oneindige liefde te lezen stond.’ (Boer) Dat brengt tot een nieuw lied. Het lied van het Lam.

Ds. J. A. W. Verhoeven is predikant van de hervormde wijkgemeente van bijzondere aard te Krimpen aan den IJssel en voorzitter van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond. Geïnteresseerd in meer lezenswaardige artikelen? Neem een jaarabonnement (€ 52,50). Als welkomstgeschenk ontvangt u De Waarheidsvriend twee maanden gratis. Of maak gebruik van deze actie en lees De Waarheidsvriend vier maanden voor € 10,-!

ChristenvervolgingGeloofszekerheidIsraëlOpvoedenDuurzaamheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Van Hart tot Hart #19: Jack van der Tang lag op het randje van de dood
Of beluister op:

Meerartikelen

Creaton
Persbericht

Amerikaanse topchirurg Michael Egnor zoekt antwoord op ‘het moeilijke probleem’ van het menselijk bewustzijn tijdens congres in Apeldoorn

DOORN, 17 november 2026 – Stichting Creaton organiseert op zaterdag 21 november 2026 het landelijke congres ‘De Mens en zijn Maker 2’ in Apeldoorn. Centraal staat een van de grootste mysteries in de moderne wetenschap: het menselijk bewustzijn. De...

Palestijnse christenen
Nieuws

Recordaantal Palestijnse christenen verlaat Israël: ruim duizend emigranten in 2025

Steeds meer Palestijnse christenen met de Israëlische nationaliteit verlaten hun geboorteland. In 2025 emigreerden 1.023 christenen, het hoogste aantal in de onderzochte periode. Dat is ruim twee keer zoveel als in 2019. Niet hun geloof, maar...

Pines Church
Nieuws

School weert kerk om visie op abortus en homohuwelijk: rechter grijpt in

Een Amerikaanse kerk die ruimte wilde huren in een openbare school, werd geweigerd nadat bestuursleden vragen hadden gesteld over haar standpunten over homoseksualiteit, het huwelijk en abortus. Een federale rechter heeft nu geoordeeld dat het...

Voorgangers Anglicaanse Kerk Engeland
Nieuws

Zweedse predikanten moeten mogelijk verplicht homostellen trouwen

Moeten predikanten verplicht worden om homostellen te trouwen, ook als dat tegen hun geloofsovertuiging ingaat? Die vraag zorgt voor grote verdeeldheid binnen de Zweedse Kerk, de evangelisch-lutherse kerk die tot 2000 de staatskerk van Zweden was....

Nigeria
Nieuws

Opnieuw dodelijke aanvallen op christelijke dorpen in Nigeria

Bij aanvallen in de Nigeriaanse deelstaat Plateau zijn zondag en maandag volgens lokale bronnen zeker veertien mensen gedood. Het geweld trof overwegend christelijke gemeenschappen. Onder de slachtoffers zouden een echtpaar met hun tweeling en een...

Abortuswetgeving Georgia
Nieuws

Democraten willen abortuswet in Georgia schrappen, Republikeinen verzetten zich

De Democraten in de Amerikaanse staat Georgia willen een einde maken aan de wet die abortus vanaf ongeveer zes weken zwangerschap grotendeels verbiedt. Na hun verkiezingswinst zien zij mogelijkheden om de regels te veranderen. Maar de...

Judith Pen
Persbericht

Amerikaanse Bijbelleraar Andy Woods brengt boek over Daniël uit met Nederlandse uitgever

De Amerikaanse theoloog en Bijbelleraar dr. Andy Woods brengt samen met de Nederlandse uitgever Judith Pen een uitgebreide Bijbelstudie over het boek Daniël uit. Het boek, Daniël – Verzegeld tot de eindtijd, bestemd om ontdekt te worden behandelt...

Oostenrijk
Nieuws

Onderzoek: katholieke kerk brengt Oostenrijkse overheid meer op dan zij kost

De katholieke kerk levert de Oostenrijkse overheid volgens nieuw onderzoek meer op dan zij ontvangt. Onderzoeksinstituut Joanneum Research berekent een positief saldo van ongeveer 890 miljoen euro. Daarbij tellen ook de economische effecten van...

Meerartikelen

Kevin Doran
Nieuws

Ierse bisschop verdedigt bedenktijd bij abortus: 'Heeft veel jonge levens gered'

De Ierse bisschop Kevin Doran roept politici op de verplichte bedenktijd van drie dagen bij abortus te behouden. Volgens hem biedt die periode vrouwen gelegenheid om hun besluit te overwegen en hulp te zoeken. 'Uw moedige optreden heeft veel jonge...

doop
Nieuws

Bijna 10.000 volwassenen gedoopt in Church of England in 2025: mogelijk hoogste aantal ooit

In de Church of England zijn vorig jaar 9.900 volwassenen gedoopt. Dat zijn er ongeveer 1.300 meer dan in 2024. Volgens het kerkverband ligt het aantal mogelijk hoger dan ooit, al ontbreken de gegevens om dat met zekerheid vast te stellen. De cijfers...

Hoskin
Nieuws

Oprichter Book of Hope overleden: Bob Hoskins bracht miljoenen kinderen het Evangelie

Bob Hoskins, oprichter van de christelijke zendingsorganisatie OneHope, is zaterdag 14 november op 90-jarige leeftijd overleden. Met het werk dat begon onder de naam Book of Hope wilde hij kinderen wereldwijd in aanraking brengen met het Evangelie....

zwart
Nieuws

Rapport: 44 procent meer aanvallen en bedreigingen tegen christenen in Europa

Het aantal geregistreerde christenvijandige incidenten gericht tegen personen in Europa is in 2025 met 44 procent gestegen. Dat meldt OIDAC Europe in het maandag verschenen jaarrapport. De organisatie registreerde minstens 395 incidenten die...

Rosaline Ratering-McDonald
Column

Wat zou Jezus doen in de supermarkt?

We vertellen elkaar dat we gezonder moeten eten, meer moeten bewegen en moeten stoppen met roken. Maar hoe eerlijk is die boodschap als onze omgeving ons voortdurend verleidt tot ongezonde keuzes? Volgens leefstijltrainer en stoppen-met-roken-coach...

Sarina Kriek
Column

We willen kinderen beschermen, maar maken we ouders vooral bang?

We willen kinderen beschermen en geen enkel signaal van onveiligheid missen. Maar wat gebeurt er als die zorg omslaat in angst en controle? Sarina Kriek ziet hoe ouders en professionals daardoor soms tegenover elkaar komen te staan, terwijl juist...

Jeroen
Getuigenis

Jeroen verloor zijn moeder en vluchtte in het uitgaansleven: "Toen kwam Jezus dichtbij"

Jeroen Timmermans groeit op in een warm katholiek gezin in Midden-Limburg. Maar wanneer zijn moeder overlijdt, raakt hij als twintigjarige student de weg kwijt. Hij probeert zijn verdriet te verdringen met feesten en alcohol. Tot hij na een nacht...

wout
Analyse

Zorgen voetballers als Wout Weghorst voor een herleving van het christelijke geloof?

Wout Weghorst bidt na een wedstrijd op het veld en krijgt daar felle kritiek op. De Duitse international Felix Nmecha legt na een doelpunt symbolisch zijn kroon voor Jezus neer en ziet na overleg met zijn bondscoach af van dat gebaar. Tegelijk...

Johan van Heuven
Interview

Johan brak met jarenlange pornoverslaving: “God hielp mij moedig te zijn”

“Je schaamt je oog uit je kop, maar je durft het niet op te biechten", vertelt Johan van Heuven. Jarenlang zat hij gevangen in een pornoverslaving die hem twee huwelijken kostte. Ook zijn geloofsleven stond op losse schroeven. Maar toen het niet...

Mirjam Moolhuizen
Nieuws

Mirjam Moolhuizen heeft een zeldzame auto-immuunziekte: "Ik kan niet genezen; mijn toekomst ligt in Gods handen"

Jarenlang stond Mirjam Moolhuizen (56) met plezier in een drogisterij. Ze hield ervan om mensen te helpen, een luisterend oor te bieden en tijd voor klanten te nemen. Tot een ziekte haar leven ingrijpend veranderde. Door systemische sclerose, een...

Kerk wint prijs
Persbericht

Kerk redt dak met gesponsorde dakpannen en wint prijs voor creatieve geldwerving

Een kerkdak redden door dakpannen te laten sponsoren, honderden dorpsbewoners samenbrengen tijdens een maaltijd en kinderen enthousiast maken voor Bijbelverhalen met een spaaralbum. Drie kerkelijke initiatieven zijn zaterdag 14 november in Nijkerk...

Ds. W. J. Westland
Nieuws

Nieuwe predikant voor hervormde gemeente Papendrecht: ds. W. J. Westland

De hervormde gemeente te Papendrecht mag binnenkort een nieuwe predikant verwelkomen: ds. W. J. Westland (foto). De predikant nam het op hem uitgebrachte beroep aan en volgt in wijk Oost ds. C. H. Bijl op. Laatstgenoemde predikant is sinds april 2025...