Waar zijn in de NBV21 de tempelhoeren en schandknapen gebleven?

God 25 november 2021 Prof. dr. K. Spronk
NBV21

Bij de herziening van de Nieuwe Bijbelvertaling zijn er veel kleine verbeteringen aangebracht. Soms zijn de veranderingen ingrijpend. Zo wordt er nu geen gewag meer gemaakt van zoiets als tempelprostitutie. Wat is hier aan de hand? Wordt er iets verdoezeld? Hebben we een nieuwe #metoo kwestie?

Tempelprostitutie
Het is natuurlijk niet het eerste waar je naar zoekt als je de Bijbel open slaat. Maar het is wel iets waar de enigszins ervaren Bijbellezer vertrouwd mee is: het verschijnsel dat er prostitutie bedreven werd bij en soms ook in de tempels van afgoden. Het was kenmerkend voor het bedenkelijke karakter van de godsdienst van de Kanaänieten en de Babyloniërs. Het was ook een teken aan de wand als sommige Israëlieten zich inlieten met dergelijke praktijken. Het tastte de zuiverheid van de tempeldienst in Jeruzalem aan. Er wordt echter getwijfeld aan de historische betrouwbaarheid van deze opvattingen over tempelprostitutie. Terecht.

Grote verschillen in vertaling
Wie de weergave van Deuteronomium 23:18 (in sommige vertalingen is dat vers 17) in de NBV21 vergelijkt met die in de NBV en andere oudere vertalingen ontdekt grote verschillen:

  • NBV21 - Geen enkele Israëlitische vrouw of man mag zich wijden aan een afgod.
  • NBV - Geen enkel Israëlitisch meisje mag als hoer bij een tempel zitten en geen enkele Israëlitsche jongen als schandknaap.
  • Bijbel in gewone taal - Geen enkele Israëliet mag bij de tempel van de Heer werken voor andere goden, vrouwen niet en mannen niet.
  • Herziene Statenvertaling - Er mag onder de dochters van Israël geen hoer zijn; en er mag geen schandknaap zijn onder de zonen van Israël.
  • Naardense Bijbel - Nooit mag een heiligdomshoer / er één wezen uit Israëls dochters, / nooit zal een heiligdomsknaap / er één wezen uit Israëls zonen.
  • NBG51 - Er zal onderde dochters van Israël geen aan ontucht gewijde vrouw zijn, en er zal onder de zonen van Israël geen aan ontucht gewijde man zijn.
Wat is hier aan de hand? Wordt er iets verdoezeld? Hebben we een nieuwe #metoo kwestie?

Het gaat hier om de vertaling van de Hebreeuwse woorden qedeshah en qadesh. In de NBV zijn die vertaald met respectievelijk ‘hoer bij een tempel’ en ‘schandknaap’. In de meeste oudere Nederlandse vertalingen gebeurt hetzelfde, zij het met wat variatie. In de NBV21 zijn de termen veel terughoudender vertaald als ‘vrouw/man die zich wijdt aan een afgod’. In de Bijbel in gewone taal ongeveer net zo: ‘vrouw/man die werkt voor andere goden’. De Hebreeuwse woorden zijn afgeleid van het werkwoord qdsh, ‘heilig zijn’. In de Naardense Bijbel is dat verband zichtbaar door de vertaling ‘heiligdomshoer’ en ‘heiligdomsknaap’.

De relatie met prostitutie
Hoe kwam men er nu bij om in die oudere vertalingen hier en ook op andere plaatsen deze verbinding met prostitutie te leggen? Op het eerste gezicht is dat helemaal niet zo vreemd. Het gebeurt namelijk ook in Genesis 38 (het verhaal van Tamar die zich als prostituee aanbiedt aan haar schoonvader Juda) en in Hosea 4. Daar worden de als qedeshah aangeduide vrouwen in één adem genoemd met ‘gewone’ prostituees. Iets dergelijks zien we ook in de genoemde tekst uit Deuteronomium 23. Daar lezen we namelijk in het volgende vers:

U mag in het heiligdom van de Heer, uw God, geen hoerenloon of schandegeld gebruiken voor het inlossen van een gelofte, want de Heer, uw God, heeft van beide een afschuw.

De bronnen
Waarom is er in de NBV21 dan toch voor gekozen om dat verband niet meer expliciet te leggen? Dat heeft te maken met nieuwe inzichten wat betreft de veronderstelde tempelprostitutie. Lange tijd was men het erover eens dat er in Israël – net als elders in het oude Nabije Oosten – tempelprostitutie werd bedreven. Dat zou zijn oorsprong vinden in mythen over de godin van de vruchtbaarheid en in het ritueel van het heilige huwelijk. In dat ritueel zou deze godin zich verbonden hebben met een andere god of met de koning om zo de vruchtbaarheid op aarde te bevorderen. Ook de tempelprostitutie zou passen in dit kader, als een vorm van offeren aan de godin van de vruchtbaarheid of de liefde. In Israël zou het dan verbonden zijn geweest met de Kanaänietische goden Baäl en Asjera.

Volgens Herodotus was elke in Babylon woonachtige vrouw verplicht eenmaal in haar leven in de tempel van de godin van de liefde te gaan zitten en gemeenschap te hebben met een vreemdeling.

Er zijn echter steeds meer geleerden die betwijfelen of er ooit wel zoiets als tempelprostitutie is geweest. Een belangrijk argument is dat in Mesopotamische teksten het verwante Akkadische woord, qadishtu, een aanduiding is van een cultisch functionaris of soms van een vroedvrouw, maar nooit verwijst naar prostitutie. Er is geen enkele Mesopotamische tekst gevonden waarin duidelijk wordt beschreven hoe we ons de praktijk van dit soort prostitutie zouden moeten voorstellen.

Zoiets vinden we wel bij Herodotus, maar deze Griekse schrijver uit de vijfde eeuw voor het begin van onze jaartelling schreef zijn tekst over de Babylonische gebruiken (Historiën 1.199) in een tijd dat het Babylonische rijk al niet meer bestond. Hij heeft echter wel veel invloed heeft gehad op de bestudering van dit onderwerp. Volgens Herodotus was elke in Babylon woonachtige vrouw verplicht eenmaal in haar leven in de tempel van de godin van de liefde te gaan zitten en gemeenschap te hebben met een vreemdeling. Mannen die daarvan gebruik wilden maken hoefden slechts een door hen zelf te bepalen bedrag aan de tempel te betalen. Vrouwen mochten niemand weigeren en pas weer naar huis als ze hun taak hadden vervuld. Herodotus meldt dat dit voor lelijke vrouwen soms wel drie of vier jaar kon duren.

Bedenkelijke mannenfantasie
Hoe serieus mag je zo’n tekst nemen? Is dit niet vooral een mannenfantasie over gerechtvaardigde, goedkope seks buiten het huwelijk, met grappen over lelijke vrouwen? Op basis van wat we nu weten over de rol van vrouwen in de Babylonische cultus kunnen we ook stellen dat het slechts ten dele is gebaseerd op de feiten. Lees deze passageKarel van der Toorn stelt dat Herodotus waarschijnlijk aan de haal gegaan is met het door hem niet goed begrepen fenomeen van het inlossen van een gelofte. We kennen dat ook in het oude Israël: mensen konden een gelofte doen, waarbij zij aan God een verzoek doen en als tegenprestatie een offer beloven. Dat offer kon bestaan uit een geldbedrag of daarin omgezet worden. Wanneer een vrouw om een of andere reden dat bedrag uiteindelijk niet op kon brengen, kon ze haar toevlucht nemen tot betaalde seks.

Rehabilitatie van de cultuspersoneel
We snappen Deuteronomium 23:18–19 beter als we het lezen tegen deze achtergrond. Ook daar is namelijk sprake van de vervulling van een gelofte. Dat neemt niet weg dat er in Deuteronomium 23:18–19 wel degelijk sprake is van foute seks en dat daar ook vrouwen en mannen die werkten in de tempel bij betrokken waren. Dat mag er echter niet toe leiden om alle cultusfunctionarissen daarvan te betichten. Net zo goed als alle ontuchtschandalen in de Rooms-Katholieke kerk er niet toe mogen leiden om alle pastoors voor kinderverkrachters uit te maken. Daarom is het goed om met de NBV21 de qedeshah en de qadesh in ieder geval het voordeel van de twijfel te gunnen en voortaan niet meer bij voorbaat uit te maken voor tempelhoer en schandknaap. Goed dat die woorden nu vervangen zijn.

Prof. dr. K. Spronk is hoogleraar Oude Testament aan de PThU. Bovenstaand artikel verscheen onlangs op de site van de PThU en is met toestemming door CIP.nl overgenomen.

ChristenvervolgingIsraëlOpvoedenGeloofszekerheidDuurzaamheid

Praatmee

Beluister onze podcast

Onder de Kansel #6: Schuldbelijdenis van reformatorische christenen over kerkelijke verdeeldheid
Of beluister op:

Meerartikelen

NPV - Zorg voor het Leven
Nieuws

NPV overhandigt ruim 79.000 handtekeningen aan Tweede Kamer tegen late abortussen

De NPV - Zorg voor het Leven heeft vandaag ruim 79.000 handtekeningen overhandigd aan de Tweede Kamer. Met de petitie roept de organisatie de politiek op om abortussen bij gezonde ongeboren kinderen tussen de 22 en 24 weken zwangerschap in...

Ds. B. D. Bouman
Nieuws

Hersteld hervormde gemeente Stolwijk brengt beroep uit op ds. B. D. Bouman

De hersteld hervormde gemeente te Stolwijk heeft een beroep uitgebracht op ds. B. D. Bouman (foto). De predikant moet in de Zuid-Hollandse plaats ds. W. van Klinken opvolgen. Laatstgenoemde predikant vertrok in augustus 2022 naar Andelst-Zetten. Ruim...

Issa Thaljieh
Nieuws

VS weigeren Palestijnse priester visum te verlenen

De Amerikaanse regering heeft een visum geweigerd aan Issa Thaljieh, een Palestijnse priester die werkzaam is in de Geboortekerk in Bethlehem. De geestelijke wilde in Washington aandacht vragen voor de moeilijke omstandigheden waaronder Palestijnse...

India
Nieuws

Zes vermoorde christenen in India na maanden wachten begraven

Zes christelijke mannen die in mei werden ontvoerd en vermoord in de Indiase deelstaat Manipur, zijn maandag 16 november begraven. Hun lichamen lagen vijf maanden in een mortuarium. Nabestaanden weigerden hen te begraven zolang de autoriteiten...

Bert-Jan Ruissen
Nieuws

SGP'er Bert-Jan Ruissen tweede op ranglijst meest actieve Europarlementariërs

SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen staat in de nieuwste ranking van meest actieve Europarlementariërs op plek 2 van de 720. Dat meldt de SGP op sociale media. Ruissen, die sinds 2019 in het Europees Parlement zit, maakt zich onder meer sterk...

CGK-synode
Nieuws

CGK-synode Hoogeveen bespreekt toekomst kerkverband: ook convenant met Rijnsburg op tafel

De generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) gaat van 8 tot en met 11 december uitgebreid spreken over de toekomst van het verdeelde kerkverband. Daarbij komt ook de vraag aan de orde of een convenant mogelijk is met de gemeenten...

Charles
Nieuws

Koning Charles over christelijk geloof: “Het kompas dat al mijn handelen als vorst leidt”

Het christelijke geloof geeft richting aan het koningschap van Charles III. Dat zei de Britse vorst dinsdag bij de opening van de nieuwe General Synode van de Church of England. In Church House in Londen sprak hij over een geloof dat gedurende zijn...

Matt Chandler
Nieuws

Predikant zag dochter jaren afdwalen van God: 'Ik kan haar niet van Jezus laten houden'

De Amerikaanse predikant Matt Chandler heeft openhartig verteld over de acht jaar waarin zijn dochter Audrey zich afkeerde van het christelijk geloof en in opstand kwam tegen haar ouders. De voorganger van The Village Church in Texas noemt die...

Meerartikelen

Paul Coakley
Nieuws

Amerikaanse aartsbisschop waarschuwt eigen kerk voor politieke verdeeldheid

De politieke strijd tussen Republikeinen en Democraten mag de Amerikaanse Rooms-Katholieke Kerk niet verdelen. Daarvoor waarschuwt aartsbisschop Paul Coakley, voorzitter van de Amerikaanse bisschoppenconferentie. Tijdens een bijeenkomst van...

Doug Wilson
Nieuws

Gereformeerde predikant preekt opnieuw in Pentagon: 'Geen hoop voor Amerika buiten Jezus'

De gereformeerde predikant Doug Wilson heeft gisteren op uitnodiging van Pete Hegseth, de Amerikaanse minister van Defensie, opnieuw in het Pentagon gepreekt. Tijdens de maandelijkse kerkdienst stelde Wilson dat Amerika alleen hoop heeft door het...

John en Carla Offutt
Nieuws

Predikant en vrouw doodgereden na bruiloft kleinzoon; familie vergeeft bestuurster

Een Amerikaanse predikant en zijn vrouw zijn zaterdag om het leven gekomen bij een verkeersongeval, kort nadat de predikant het huwelijk van zijn kleinzoon had ingezegend. John en Carla Offutt (beiden 74) werden aangereden toen ze op weg waren naar...

Homokoppel
Nieuws

Zweedse kerk verplicht predikanten voorlopig niet om homostellen te trouwen

Predikanten binnen de Zweedse Kerk mogen voorlopig blijven weigeren om homostellen te trouwen als dat tegen hun geloofsovertuiging ingaat. Het kerkparlement heeft dinsdag een omstreden voorstel verworpen dat een einde moest maken aan die...

Schalk
Nieuws

SGP wil Belastingplan ook in senaat niet steunen: zorgen over eenverdieners

De SGP ziet in het Belastingplan voor 2027 onvoldoende terug van de beloofde aanpak van de belastingkloof tussen een- en tweeverdieners. Senator Peter Schalk kondigde dinsdag tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen aan dat zijn fractie het...

nigeria
Nieuws

Open Doors: nog eens zeventien ontvoerde christenen overleden in Nigeria

Nog eens zeventien christenen uit de Nigeriaanse dorpen Ariko en Awon zijn volgens Open Doors in gevangenschap overleden. Zij werden eerder dit jaar ontvoerd door vermoedelijk islamitische Fulani-militanten. Vrijgekomen gijzelaars vertellen over...

paus
Nieuws

Paus krijgt rozenkrans tegen gezicht en reageert met een grap

Paus Leo XIV kreeg maandag 16 november een rozenkrans tegen zijn gezicht tijdens zijn bezoek aan de Peruaanse hoofdstad Lima. Een bezoeker gooide het gebedssnoer naar hem toe toen hij in de pausmobiel langs de menigte reed. De paus reageerde later...

Erik-Jan Verbruggen
Opinie

Pornografie is geen onschuldige snack, maar een bedreiging voor je geloof

Pornografie is voor veel christenen een verborgen worsteling. Het beïnvloedt hun kijk op seksualiteit, kan relaties beschadigen en zet het geloofsleven onder druk. Toch blijft het onderwerp in kerken vaak moeilijk bespreekbaar. Volgens Erik-Jan...

Jerke
Column

Het leukste buurtje van Assen heeft geen schuttingen

Mijn broertjes wonen antikraak. Voor wie dat niet kent: je woont tijdelijk en goedkoop in een pand dat anders leeg zou staan, met als voorwaarde dat je vertrekt zodra de eigenaar het nodig heeft. Je weet dus van tevoren dat je weggaat, alleen niet...

Kamer
Nieuws

Bikker hekelt "vechthuwelijk” kabinet, Stoffer ziet wagen van Staat tegen linkervangrail tot stilstand komen

Het kabinet gaat verder, maar de ChristenUnie en de SGP zijn nog niet gerustgesteld. Tijdens het Kamerdebat over de politieke crisis op dinsdag 17 november waarschuwde Mirjam Bikker voor een "vechthuwelijk” waarvan volgende generaties de rekening...

Creaton
Persbericht

Amerikaanse topchirurg Michael Egnor zoekt antwoord op ‘het moeilijke probleem’ van het menselijk bewustzijn tijdens congres in Apeldoorn

Stichting Creaton organiseert op zaterdag 21 november 2026 het landelijke congres ‘De Mens en zijn Maker 2’ in Apeldoorn. Centraal staat een van de grootste mysteries in de moderne wetenschap: het menselijk bewustzijn. De hoofdspreker van de dag is...

Palestijnse christenen
Nieuws

Recordaantal Palestijnse christenen verlaat Israël: ruim duizend emigranten in 2025

Steeds meer Palestijnse christenen met de Israëlische nationaliteit verlaten hun geboorteland. In 2025 emigreerden 1.023 christenen, het hoogste aantal in de onderzochte periode. Dat is ruim twee keer zoveel als in 2019. Niet hun geloof, maar...