Moeilijke Bijbelteksten: Waarvoor staat eerstgeboorte?

God 26 februari 2021 Marco van Putten
Marco van Putten

In de serie Moeilijke Bijbelteksten behandelt Bijbelleraar Marco van Putten in korte artikelen onderwerpen uit de Bijbel die moeilijk worden gevonden. Dit artikel gaat over de vraag wat eerstgeboorte voor betekenis heeft in Bijbelse zin.

Het eerstgeboren kind had in Bijbelse tijden een belangrijke plaats en in heel wat hedendaagse families ook nog. In Bijbelse zin gaat het om de eerstgeboren zoon van een man. Waarom was dit zo belangrijk? Voor Adam was de geboorte van zijn eerste zoon, waarschijnlijk KaĆÆn, van groot belang omdat hij sterfelijkheid ervaren had na het eten van de boom van kennis van goed en kwaad (Gn 3:7). Die sterfelijkheid (ziek worden) werd een confrontatie met doodgaan, omdat grondige genezing ervan (eten van de Boom van het Leven) door God werd afgesneden, als straf voor zijn fundamentele ongehoorzaamheid (3:22, 24).

De eerstgeboren zoon werd gezien als de representant van Adam nadat hij zou zijn gestorven; het begin van een nieuwe generatie. In meer algemene zin kan gesteld worden dat de eerstgeborene diegene is die de spits afbijt in de rij kinderen die hopelijk geboren worden. Voor die kinderen zal de eerstgeborene hun oudste zijn.

De eerstgeboren zoon werd gezien als de representant van Adam nadat hij zou zijn gestorven; het begin van een nieuwe generatie.

Eerstgeboorte vraagt bevestiging
Toch blijkt al vanaf het begin dat eerstgeboorte geen garantie is voor een goed karakter, de juiste persoon om Gods nalatenschap voort te zetten en Adam te representeren. Het begon al met Adam zelf, Gods eerstgeboren zoon, die Zijn bevel (2:16-17) had overtreden. God moest ook KaĆÆn, de eerstgeborene van Adam, corrigeren (4:6-7). Ook later in de Bijbelse geschiedenis komt herhaaldelijk naar voren dat de eerstgeboren zoon verzaakte om diens vaders vrome nalatenschap te volgen (49:3-4). Soms was hij ronduit kwaad naar Gods wil (38:7). De namen in de geslachtslijsten in de Bijbel geven dus niet altijd de eerstgeboren zoon aan. Slechts in enkele gevallen is dat zeker (10:15; 22:21).

Eerstgeboorterecht
Naarmate dat de nakomelingen van Noach omvangrijker werden en meer bezit kregen kwam ook het element van recht op erfgoed naar voren. De eerstgeboren zoon (preciezer: de kandidaat patriarch) kreeg recht op het grootste (dubbel; Dt 21:17) deel van het familiebezit; het eerstgeboorterecht. Dit bleek zelfs overdraagbaar of verkoopbaar (Gn 25:31).

Maar uit het verhaal van Ezau en Jakob blijkt dat de eerstgeboren zoon naast recht op het erfgoed ook recht op de vaderlijke zegening had. Die zegening (Bijvoorbeeld: 1:28-30; 9:26-27) was een oudere instelling dan het erfrecht en gaat er ook bovenuit en eraan vooraf.

Voorwaarden eerstgeboorte
In het verhaal van Abraham komt een bijzonder gegeven naar voren. Het gaat er niet zozeer om wie in volgorde de eerstgeboren zoon was, maar bij welke vrouw die zoon geboren is. Ismael werd als eerste aan Abraham geboren bij een bijvrouw, maar Ismael moest wijken voor Abrahams eerste zoon Izak bij zijn eigen vrouw. Als een man meerdere eigen vrouwen had, dan ging echter niet de eerstgeborene zoon van de meest geliefde vrouw voor, maar de eerstgeboren zoon in volgorde (Dt 21:15-17). Bij Jakob telt dus Ruben als eerstgeborene en niet Jozef van zijn meer geliefde vrouw Rachel (Gn 29:30; 35:23-24).

Het gaat er niet zozeer om wie in volgorde de eerstgeboren zoon was, maar bij welke vrouw die zoon geboren is.

Als er een man geen zonen kreeg, maar alleen dochters, dan ging het eerstgeboorterecht over op de dochters (Nm 27:8), waarbij de eerstgeborene weer de meeste rechten had (Gn 19:33). Toch waren deze dochterrechten onvergelijkelijk met die van de eerstgeboren zoon, want in Bijbelse zin werd verwacht dat die dochters snel trouwden. Dan zouden de erfrechten van haar vader overgaan op haar man op voorwaarde dat die man verwant was aan haar vaders familie, zodat het patriarchaat en de erfenis toch binnen de familie bleef.

Als de eerstgeboren zoon ernstig zondigde werd die uitgesloten voor het eerstgeboorterecht, zoals Ruben, de eerstgeboren zoon van Jakob (49:4).

Relativering eerstgeboorte
Soms werd aan een man maar ƩƩn zoon geboren, zoals Izak. De eerstgeboorte van een eniggeboren zoon is evident (beperkte betekenis).
Later toen Israƫl een natie was geworden waren er mannen die geen vrouw namen omwille van hun dienst aan God (Jr 16:2; Mt 19:12; 1 Kor 7:1). Het nalatenschap van zulke ambtsdragers werd dan overgedragen aan diens leerlingen of bedienden. Soms had hun nalatenschap daardoor zelfs grotere impact dan nalatenschap van een vader op diens zoon.

God bepaalt
Uit de geschiedenis van Ezau en Jakob bleek de eerstgeboren zoon, die ook nog eens fysiek de sterkste was, moest buigen voor zijn jongere broer (Gn 25:23). Daaruit blijkt dat God het is Die de nieuwe patriarch kiest/aanwijst/bevestigt (1 S 16:7) en dat Hij niet de menselijke traditie van de eerstgeboren zoon volgt. Daarin zit een vooraf factor (karaktereigenschappen/wil), zoals in het geval van Jakob boven Ezau of EfraĆÆm boven Manasse, maar ook een achteraf factor ingegeven door daden.

Dat God het leven van vleselijke schepselen in Handen heeft wordt zichtbaar bij de Uittocht van de kinderen van Jakob/Israƫl uit Egypte. In dat land werd toen leiderschap en al wat edel was toegeschreven aan het eerstgeborene. Blijkbaar bestond over eerstgeboorte afgoderij. Daarom besloot God in ƩƩn slag al het eerstgeborene van de schepselen in Egypte te doden.

De plicht om de mannelijke eerstgeborenen aan God te wijden laat zien dat Hij Eigenaar is van Zijn volk.

Wijding van het eerstgeborene
Wat God aan Egypte deed, waar de nakomelingen van Jakob/Israƫl van gevrijwaard bleven door het volgen van het nieuw ingestelde PƩsach gebruik (Ex 12:3-11), had wel gevolgen voor de Israƫlieten. Van toen aan eisten God al het mannelijke eerstgeborene van mens en dier van Zijn volk op. Dat was een nieuw bevel (13:2, 12; Nm 3:13).

Dus door de slag die God aan (de afgoderij van) Egypte toebracht, werd eerstgeboorte ook een ernstig geestelijk gegeven. Het kwam in verband te staan met opoffering aan en het opeisen door God. Eigenlijk hetzelfde waarmee Egypte te maken kregen. Zo blijft tot op vandaag de Uittocht fysiek merkbaar in Gods volk. Ook in het Nieuwe Verbond, want het avondmaal (of eucharistie) staat voor de herdenking van de dood van de Here Jezus in verband met PƩsach.

Nieuwe voorwaarden
Sinds de Uittocht moest al het mannelijke eerstgeborene van Israƫl gewijd (geofferd) worden aan God. Maar daarop werden uitzonderingen gemaakt.

Voor onreine dieren bestond al de algemene regel dat die niet aan God geofferd mochten worden. Daarom moesten die eerstgeboren dieren gelost worden door een ander dier te offeren; plaatsvervanging. Als het onreine dier niet gelost werd, moest het zo gedood worden dat het ongeschikt werd voor Israƫl (Ex 34:20).
Mensen mochten als algemene regel ook niet aan God geofferd worden (Dt 12:31), dus moeten ook gelost worden (Nm 18:15; vergelijk Gn 22:12-13).

Betekenis
De plicht om de mannelijke eerstgeborenen aan God te wijden laat zien dat Hij Eigenaar is van Zijn volk. Hieruit blijkt dat zij een priesterlijk volk zijn, een heilige natie (Ex 19:6) en het patriarchaat en het nalatenschap niet afhangt van de kracht van de eerstgeborene maar van God. Feitelijk is elk mens die zich tot God bekeerd (Joods of niet) een eerstgeborene en moet aan God gewijd leven.

Praatmee

Beluister onze podcast

#373 Jeffrey & Petra van de Weetering over Israƫl, de kerk en geloven vanuit de schuilkelder
Of beluister op:
Luister naar
0:00

Meerartikelen

Vrouw
Persbericht

4.000 kerken ontvangen brochure over miskraam en stilgeboorte

EƩn op de vier vrouwen krijgt te maken met een verlies in de zwangerschap. Er heerst nog veel onwetendheid hoe om te gaan met een miskraam of stilgeboorte. Schreeuw om leven publiceert daarom een brochure over het christelijk omgaan met miskraam en s

Kamer
Persbericht

Protestants Nederland waarschuwt voor wetsvoorstel: 'Bedreiging voor pastorale zorg'

De vereniging Protestants Nederland waarschuwt dat het wetsvoorstel tot strafbaarstelling van conversiehandelingen een bedreiging vormt voor pastorale zorg. Volgens de vereniging is de wet zo geformuleerd dat ook pastorale gesprekken tot strafrechtel

TU
Persbericht

George Harinck onderscheiden met Kuyperprijs 2026

Dr. George Harinck, gerenommeerd historicus, wetenschapper en rector magnificus van de Theologische Universiteit Utrecht, is onderscheiden met de Abraham Kuyper Prize for Excellence in Reformed Theology and Public Life. De Kuyperprijs, ingesteld in 1

Ds. J. P. Ouwehand
Nieuws

Hervormde gemeente Wijk bij Duurstede beroept ds. J. P. Ouwehand

De hervormde gemeente te Wijk bij Duurstede heeft een beroep uitgebracht op ds. J. P. Ouwehand. De predikant is sinds 2020 verbonden aan de hervormde gemeenten van Ilpendam en Watergang. In Wijk bij Duurstede is men vacant nadat ds. M. J. Middelkoop

Vlag Soedan
Nieuws

Soedanese politie arresteert vijf christenen tijdens rouwdienst

In Soedan zijn vijf Zuid-Soedanese christenen gearresteerd tijdens een rouwdienst. Dat melden diverse kerkleiders. Op 16 augustus viel de politie een rouwdienst binnen in Noord-Khartoum. Pastor Peter Perpeny van de Presbyteriaanse Kerk van Soedan en

JĆŗlia Herku
Video

Jonge Theoloog des Vaderlands JĆŗlia Herku te gast in Hour of Power

Aanstaande zondag is JĆŗlia Herku te gast in Hour of Power. Deze jonge theologe heeft een grote passie voor Gen Z en zoekt via kunst het gesprek met hen over diepe levensvragen, zoals: wat betekent het om persoonlijk in God te geloven?  Kijk komende z

Ds. A. van der Zwan
Video

CGK-predikant waarschuwt voor een geloof zonder kennis

Kennis zonder geloof is dood, maar geloof zonder kennis is net zo ernstig. Zo stelde ds. A. van der Zwan in een recente preek over 2 Petrus 1. De CGK-predikant uit Dordrecht wees erop dat we hiervoor juist in onze tijd op onze hoede moeten zijn en ui

Gevangenis
Nieuws

Man vernielt Amerikaanse kerk uit woede tegen God

In de Amerikaanse staat Wisconsin is een man aangehouden vanwege het vernielen van een kerk. Volgens de politie stelde de man tijdens zijn verhoring dat hij ā€œheel boos op Godā€ was en daarom de kerk vernielde. De 35-jarige Jute T. Handrick sloeg vorig

Meerartikelen

Huwelijksproblemen
Dagelijks leven

Refoweb-vragensteller erkent: ā€œWe hebben eigenlijk geen huwelijk meerā€

Een vrouw die al meer dan tien jaar getrouwd is, deelde in de vragenrubriek van Refoweb haar aangrijpende verhaal. Haar man, bij wie autisme is vastgesteld, heeft zich steeds verder van haar verwijderd. Hij slaapt niet meer naast haar, vindt haar nie

Samuƫl
Video

Waarom rationaliteit niet kan bestaan zonder God

In deze video van ChristenDOM? legt Samuƫl uit waarom rationaliteit volgens hem onmogelijk is zonder God. Vanuit een verrassend perspectief, gebaseerd op inzichten uit de natuurkunde, laat hij zien hoe geloof en logica onlosmakelijk met elkaar verbon

 prof. dr. Herman Selderhuis
Video

Herman Selderhuis over invloed van de kerk op Nederlandse geschiedenis

De kerk heeft een diep stempel gedrukt op de Nederlandse geschiedenis. In deze video vertelt prof. dr. Herman Selderhuis over het Handboek Nederlandse Kerkgeschiedenis; een volledig herzien en rijk geĆÆllustreerd standaardwerk. Het laat zien hoe de ke

Anne Borkent
Podcast

Terugluisteren: Anne Borkent nodigt uit tot rust aan Jezus’ voeten

In een wereld vol haast en rumoer nodigt Aan de voeten van Jezus van Anne Borkent je uit om even stil te staan. Dit 40-dagenboek helpt je om dagelijks tijd te nemen om te bidden met de Bijbel, te luisteren naar Jezus en dichter bij Hem te komen. Juis

Ds. H. Polinder
Preekverslag

Ds. Polinder wijst predikanten op essentiĆ«le taak: ā€œWees een rover van de helā€

"Hebben we nog voor ogen dat we vissers van mensen zijn? Bidden we dat de Heere ons werk zo gebruiken wil dat we een rover van de hel zijn?", aldus ds. H. Polinder. De CGK-predikant stond deze week tijdens de Haamstedeconferentie stil bij Johannes. V

Paul Copan
Boekfragment

Trots versus nederigheid: wat leert de Bijbel ons echt?

Nederigheid is een verkeerd begrepen deugd. De countryzanger Mac Davis zong vrijmoedig dat het moeilijk was nederig te zijn omdat hij in alle opzichten perfect was. Ik ben opgegroeid met zinnen als: ā€˜Nederig en er trots op!’ of ā€˜Heb je mijn boek gele

CGK
Nieuws

CGK-strijd: CG Beraad noemt advies rechter 'onmogelijk'

Het Christelijk Gereformeerd Beraad (CG Beraad) reageert kritisch op het advies van de rechter in de rechtszaak rond de generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK). Volgens het beraad is het ā€œbeschamendā€ dat kerkelijke zaken via de

Gavin
Nieuws

Hollywood-acteur Gavin Casalegno gebruikt bekendheid om geloof te delen

Gavin Casalegno is bij miljoenen kijkers bekend als Jeremiah Fisher uit de populaire Prime Video-serie The Summer I Turned Pretty. Maar buiten de filmset profileert de 25-jarige Texaan zich steeds nadrukkelijker als christen. Via sociale media deelt

Reitsma
Persbericht

GZB organiseert retraite voor predikanten en kerkelijk werkers

Woensdag 10 september is er in de Oosterkerk in Zeist een retraite over het GZB-jaarthema ā€˜Hou vol - God is trouw’. Hoe houd je het als predikant of kerkelijk werker vol en hoe houd je je vast aan je roeping wanneer er veel op je afkomt? Predikanten

 make some noise
Persbericht

Christelijke variant van Kinderen voor Kinderen verovert steeds meer landen

Wellicht ken je Make Some Noise Kids al, vaak omschreven als de christelijke versie van Kinderen voor Kinderen. Het initiatief werd in 2014 gestart door Laurens Post en Klaasjan Leenheer. Wat ooit begon als een Nederlands experiment om eigentijdse ch

Ds. R. van Kooten
Video

HHK-predikant vertelt over ouderling die op zijn sterfbed vergeving vroeg voor incest

Ds. R. van Kooten behandelde in een recente preek het zesde gebod 'Gij zult niet doodslaan'. Dit gebod verbiedt niet enkel moord, maar ook alle vormen van haat, woede en wraakgevoelens. De hersteld hervormde predikant vertelde een aangrijpend verhaal

Ron van der Spoel
Video

Ron van der Spoel vertelt wat Psalm 84 ons leert over heimwee

In deze overdenking van de IZB neemt dominee Ron van der Spoel ons mee in Psalm 84, een psalm vol verlangen naar Gods aanwezigheid. Hij vergelijkt het met heimwee: een diep, bijna pijnlijk gemis dat je drijft om thuis te komen. Ontdek hoe dit verlang